Dáng quả táo là kiểu cơ thể tích mỡ nhiều ở vùng bụng và giữa thân, dáng quả lê là kiểu tích mỡ nhiều ở hông, mông và đùi; trong y khoa, dáng quả táo được chú ý hơn vì mỡ bụng liên quan chặt hơn tới huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Cách nhận ra kiểu dáng đáng tin nhất không phải nhìn gương mà là đo vòng eo và tỷ lệ eo/hông.
Kiểu dáng không phải thước đo đẹp hay xấu, cũng không phải chẩn đoán. Nó chỉ mô tả mỡ trong cơ thể đang nằm ở đâu, và gợi ý nên chú ý chỉ số nào. Phần dưới giải thích cách xác định kiểu dáng bằng số đo, so sánh hai kiểu, lý do dáng người đổi theo tuổi và giai đoạn đời, những điều kiểu dáng không nói được và khi nào nên hỏi nhân viên y tế.
Hai kiểu dáng là gì và từ đâu mà có
Hai cái tên "quả táo" và "quả lê" xuất phát từ hình ảnh dễ nhớ. Người dáng quả táo có phần giữa thân đầy hơn, bụng và eo lớn, trong khi hông, đùi và chân tương đối thon. Người dáng quả lê có phần dưới đầy hơn, hông và đùi lớn, trong khi eo nhỏ hơn rõ rệt. Phần lớn mọi người nằm đâu đó giữa hai kiểu này chứ không rõ ràng hẳn một bên.
Kiểu phân bố mỡ phụ thuộc nhiều vào giới tính, nội tiết, tuổi và di truyền. Nam giới trưởng thành có xu hướng tích mỡ ở bụng nhiều hơn nên dáng quả táo hay gặp ở nam. Phụ nữ trong tuổi sinh đẻ có xu hướng tích mỡ ở hông và đùi nên dáng quả lê hay gặp ở nữ. Nhưng có rất nhiều ngoại lệ ở cả hai phía.
Điểm cần nhớ là kiểu dáng mô tả nơi mỡ nằm, không mô tả lượng mỡ. Một người gầy vẫn có thể mang kiểu dáng quả táo nhẹ, và một người nặng cân có thể mang kiểu dáng quả lê rõ. Vì vậy kiểu dáng nên được đọc cùng cân nặng, BMI và vòng eo, không đứng riêng.
Nhận ra kiểu dáng của mình bằng số đo
Nhìn gương dễ bị đánh lừa bởi quần áo, tư thế và cảm nhận chủ quan. Hai số đo dưới đây cho câu trả lời khách quan hơn.
- Đo vòng eo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, đứng thẳng, thở ra bình thường. Đo hai lần, lấy trung bình.
- Đo vòng hông ở chỗ mông nhô ra phía sau nhiều nhất, thước nằm ngang. Đo hai lần, lấy trung bình.
- Tính tỷ lệ eo/hông bằng vòng eo chia vòng hông. Ví dụ chị Hoa eo 72 cm, hông 100 cm: 72 : 100 = 0,72. Chị Mai eo 84 cm, hông 98 cm: 84 : 98 ≈ 0,86. Anh Long eo 95 cm, hông 100 cm: 95 : 100 = 0,95.
- So với mốc phổ biến. Ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới là 0,85 với nữ và 0,90 với nam. Tỷ lệ càng cao hơn mốc, mỡ càng nghiêng về vùng bụng, tức gần với dáng quả táo; càng thấp hơn mốc, càng nghiêng về hông và đùi.
- Xem thêm vòng eo tuyệt đối. Vòng eo so với ngưỡng thường dùng cho người châu Á (90 cm nam, 80 cm nữ) cho biết lượng mỡ bụng có cao không, điều mà tỷ lệ không cho biết.
Theo ba ví dụ: chị Hoa với tỷ lệ 0,72 nghiêng rõ về dáng quả lê; chị Mai 0,86 vừa vượt mốc 0,85, nghiêng về dáng quả táo; anh Long 0,95 vượt mốc 0,90 của nam, nghiêng về dáng quả táo. Đây là mô tả, không phải đánh giá.
So sánh dáng quả táo và dáng quả lê
Bảng tóm tắt những điểm khác nhau thường được nhắc tới. Các mô tả mang tính xu hướng chung, không áp được nguyên xi cho từng người.
| Khía cạnh | Dáng quả táo | Dáng quả lê |
|---|---|---|
| Mỡ dồn chủ yếu ở | Bụng, eo, phần giữa thân | Hông, mông, đùi |
| Tỷ lệ eo/hông | Thường cao, gần hoặc trên mốc | Thường thấp, dưới mốc |
| Hay gặp hơn ở | Nam giới; phụ nữ sau mãn kinh | Phụ nữ trong tuổi sinh đẻ |
| Phần mỡ chủ yếu | Có cả mỡ quanh nội tạng | Chủ yếu mỡ dưới da |
| Liên quan tới chuyển hoá | Được chú ý nhiều hơn | Ít hơn, theo hiểu biết phổ biến |
| Chỉ số nên theo dõi | Vòng eo, kèm huyết áp, xét nghiệm khi khám | Vẫn theo dõi vòng eo và các chỉ số khám định kỳ |
Hàng "liên quan tới chuyển hoá" là lý do dáng quả táo được nhắc nhiều trong khám sức khoẻ. Nhưng "ít hơn" không có nghĩa là không có: người dáng quả lê vẫn cần kiểm tra định kỳ như mọi người, và lượng mỡ toàn cơ thể vẫn có ý nghĩa riêng.
Vì sao dáng người thay đổi theo tuổi và giai đoạn đời
Sau mãn kinh. Thay đổi nội tiết làm nhiều phụ nữ thấy mỡ dịch từ hông và đùi lên bụng. Người từng dáng quả lê có thể dần mang dáng quả táo dù cân nặng không đổi nhiều. Đây là lý do phụ nữ ở tuổi này được khuyên đo vòng eo đều đặn.
Theo tuổi ở cả hai giới. Khối cơ giảm dần, mỡ có xu hướng dồn về giữa thân. Hông và đùi nhỏ đi vì mất cơ, bụng to ra, làm tỷ lệ eo/hông tăng.
Sau sinh. Thành bụng giãn và cần thời gian để trở lại. Vòng eo trong những tháng đầu sau sinh không phản ánh kiểu phân bố mỡ lâu dài; theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
Thay đổi lối sống lớn. Chuyển từ công việc lao động chân tay sang ngồi văn phòng, hay ngược lại, có thể làm phân bố mỡ và khối cơ thay đổi trong vài năm.
Tập luyện chuyên biệt. Người tập nhiều cho chân và mông có vòng hông lớn lên do cơ, làm tỷ lệ eo/hông giảm và dáng trông "lê" hơn, dù vùng bụng không đổi.
Những sai lầm khi tự xếp mình vào một kiểu dáng
Tự xác định kiểu dáng ở nhà không khó, nhưng có vài cái bẫy làm kết luận lệch hẳn:
- Nhìn gương khi đang mặc quần cạp cao hoặc áo bó. Quần áo dồn và ép mỡ, làm hình dáng trong gương khác thật.
- Đo vòng eo ở chỗ nhỏ nhất thay vì ở điểm giữa xương sườn và mào chậu. Vòng eo nhỏ đi vài phân, tỷ lệ eo/hông thấp đi, người dáng quả táo nhẹ dễ tưởng mình dáng quả lê.
- Đo vòng hông qua quần jean có túi sau. Vòng hông lớn thêm, tỷ lệ lại thấp đi theo hướng sai.
- Xếp loại chỉ từ tỷ lệ mà quên vòng eo. Tỷ lệ thấp nhưng vòng eo đã vượt ngưỡng thì mỡ bụng vẫn đáng chú ý, dù hông còn lớn hơn.
- Xếp loại theo một lần đo sau bữa ăn hay trước kỳ kinh. Bụng căng tạm thời làm tỷ lệ nhích lên. Đo lại vào buổi sáng khác và lấy trung bình.
- Dùng mốc của giới khác. Mốc 0,85 dành cho nữ, 0,90 dành cho nam. Áp nhầm mốc làm kết luận lệch.
Nếu kết quả nằm sát mốc, như 0,84 hay 0,86 với nữ, hãy xem mình ở "vùng giữa" thay vì cố xếp vào một kiểu. Đa số người lớn đều ở vùng giữa đó, và điều có ích hơn là theo dõi tỷ lệ theo thời gian.
Tình huống giả định: hai chị em cùng cân nặng, khác kiểu dáng
Chị Yến và em gái là Nhung cùng cao 1,60 m, cùng nặng 68 kg. BMI của hai chị em như nhau: 68 : (1,60 × 1,60) = 68 : 2,56 ≈ 26,6. Nếu chỉ nhìn BMI, hai người giống hệt nhau.
Đo vòng eo và vòng hông thì khác. Chị Yến eo 78 cm, hông 102 cm, tỷ lệ 78 : 102 ≈ 0,76, vòng eo dưới ngưỡng 80 cm. Nhung eo 88 cm, hông 96 cm, tỷ lệ 88 : 96 ≈ 0,92, vòng eo cao hơn ngưỡng 80 cm là 8 cm và chạm mức thứ hai 88 cm của Tổ chức Y tế Thế giới. Chị Yến nghiêng về dáng quả lê, Nhung nghiêng về dáng quả táo.
Với cùng một cân nặng, hai chị em có hai bức tranh khác nhau. Nhung là người nên chủ động mang số đo vòng eo vào lần khám sức khoẻ tới để được xem thêm huyết áp, đường huyết, mỡ máu. Chị Yến vẫn nên khám định kỳ như thường, vì BMI 26,6 cũng là thông tin cần được nhân viên y tế đọc. Không ai trong hai người "đẹp hơn" hay "xấu hơn"; con số chỉ giúp mỗi người biết nên để ý điều gì.
Những điều kiểu dáng không nói được
Kiểu dáng không cho biết sức khoẻ của bạn. Nhiều người dáng quả táo có huyết áp, đường huyết, mỡ máu ổn định; nhiều người dáng quả lê lại có những chỉ số cần theo dõi. Kiểu dáng chỉ là một mảnh thông tin, giống như vòng eo hay BMI.
Kiểu dáng cũng không phải điều bạn tự chọn được hoàn toàn. Di truyền, giới tính và tuổi quyết định một phần lớn nơi cơ thể tích mỡ. Hai người cùng thay đổi lối sống như nhau vẫn có thể thấy vóc dáng thay đổi theo những cách khác nhau. Vì thế, so dáng mình với người khác thường không mang lại điều gì hữu ích.
Cuối cùng, kiểu dáng không phải chuẩn mực thẩm mỹ. Các bài viết, hình ảnh trên mạng hay gán cho dáng này dáng kia những nhận xét về vẻ ngoài; những nhận xét đó không có chỗ trong việc đọc chỉ số cơ thể. Nếu bạn thấy mình bận tâm quá mức về vóc dáng, né soi gương, ăn uống thất thường vì hình thể, hãy chia sẻ với nhân viên y tế hoặc tìm đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Nên trao đổi khi số đo cho thấy bạn nghiêng rõ về dáng quả táo, nghĩa là tỷ lệ eo/hông trên mốc và vòng eo trên ngưỡng thường dùng cho người châu Á, nhất là khi bạn chưa được kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu trong một hai năm gần đây. Cũng nên hỏi khi thấy dáng người thay đổi rõ trong vài năm, như từ dáng quả lê chuyển dần sang dáng quả táo.
Mang theo vòng eo, vòng hông và tỷ lệ đã tính, kèm ngày đo. Có thể hỏi: với kiểu phân bố mỡ này nên theo dõi chỉ số nào; có cần xét nghiệm gì thêm; bao lâu nên đo lại.
Nếu bụng to lên nhanh trong khi tay chân gầy đi, hoặc vóc dáng thay đổi kèm mệt mỏi, phù, khó thở, hãy đi khám sớm. Những thay đổi như vậy không nên được giải thích đơn giản là "đổi kiểu dáng theo tuổi".
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình dáng quả táo hay quả lê?
Đo vòng eo và vòng hông rồi tính tỷ lệ eo/hông. Tỷ lệ trên 0,85 với nữ hoặc 0,90 với nam nghiêng về dáng quả táo; thấp hơn rõ thì nghiêng về dáng quả lê. Nhìn gương thường kém chính xác hơn số đo.
Dáng quả táo có nguy hiểm hơn dáng quả lê không?
Dáng quả táo được chú ý hơn trong khám sức khoẻ vì mỡ bụng liên quan chặt hơn tới huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Nhưng kiểu dáng không phải chẩn đoán; ý nghĩa với từng người cần nhân viên y tế đánh giá cùng các chỉ số khác.
Phụ nữ dáng quả lê có cần đo vòng eo không?
Vẫn nên đo, vì kiểu phân bố mỡ có thể thay đổi theo tuổi, nhất là sau mãn kinh, khi mỡ có xu hướng dịch lên vùng bụng. Đo đều giúp nhận ra thay đổi đó sớm.
Kiểu dáng có thay đổi được không?
Kiểu dáng thay đổi theo tuổi, nội tiết, khối cơ và lối sống, nhưng di truyền và giới tính quyết định một phần lớn nơi cơ thể tích mỡ. Không nên so dáng mình với người khác; hãy so số đo của chính mình qua thời gian.
Hai người cùng cân nặng sao lại khác dáng?
Vì cân nặng không cho biết mỡ nằm ở đâu và cơ thể có bao nhiêu cơ. Hai người cùng BMI có thể khác vòng eo, vòng hông rất nhiều. Đo hai vòng này cho thấy khác biệt mà cân không thấy.
Nam giới có dáng quả lê không?
Có, dù ít gặp hơn nữ. Một số nam giới tích mỡ ở hông và đùi nhiều hơn ở bụng, hoặc có vòng hông lớn do cơ chân phát triển. Cách nhận biết vẫn là đo vòng eo, vòng hông và tính tỷ lệ.