Muốn số cân ổn định, hãy đặt cân trên sàn cứng và phẳng như sàn gạch, đứng giữa mặt cân với hai bàn chân cân đối, trọng lượng chia đều, lưng thẳng, mắt nhìn về phía trước, tay buông tự nhiên không tì vào đâu, và đứng yên tới khi số dừng hẳn. Với cân cơ, chỉnh kim về 0 trước khi bước lên và đọc kim với mắt nhìn thẳng góc với mặt số.
Những chi tiết này nghe nhỏ nhưng mỗi cái có thể làm số lệch vài trăm gam, cộng lại có khi tới hơn một ký. Phần dưới đây đi qua từng nguồn lệch: mặt sàn, chỗ đặt chân, tư thế, cách đọc số ở cân cơ và cân điện tử, cách cân an toàn cho người đứng chưa vững, và danh sách lỗi hay gặp để bạn tự soát.
Mặt sàn quyết định nhiều hơn bạn nghĩ
Cân sức khoẻ được thiết kế để đứng trên một mặt phẳng cứng, nơi tất cả chân cân chịu lực như nhau. Khi đặt cân lên thảm, nệm hay sàn gỗ hơi cong, chân cân lún hoặc bập bênh, lực truyền tới các cảm biến không đều. Kết quả là con số lệch đi, và mức lệch thay đổi theo từng lần đứng, tức là cân vừa kém đúng vừa kém lặp lại.
Một thử nghiệm nhỏ cho thấy rõ điều này. Anh Hùng cân trên sàn gạch phòng khách được 66,2 kg. Kéo cân sang tấm thảm dày cạnh giường, cân ba lần liền được 65,6; 65,9; 65,4 kg. So với sàn gạch, số trên thảm lệch từ 0,3 tới 0,8 kg và mỗi lần một khác. Đưa cân trở lại sàn gạch, số về 66,2 và 66,3 kg.
Sàn nhà tắm cũng có bẫy riêng: nền thường hơi dốc về phía lỗ thoát nước, có rãnh, đường ron gạch sâu, lại hay ướt. Nếu muốn để cân trong nhà tắm, chọn chỗ khô, phẳng nhất, xa lỗ thoát nước, và kiểm độ phẳng bằng cách đặt một chai nước tròn nằm ngang lên sàn chỗ định đặt cân, xem chai có tự lăn về một phía không.
Các loại mặt sàn và mức phù hợp để đặt cân
Bảng dưới đây xếp các loại sàn thường gặp trong nhà theo mức phù hợp, kèm cách khắc phục khi không có lựa chọn tốt hơn:
| Mặt sàn | Mức phù hợp | Vấn đề hay gặp | Khắc phục |
|---|---|---|---|
| Sàn gạch phẳng, khô | Tốt | Ít vấn đề | Giữ đúng một chỗ đặt |
| Sàn đá, sàn xi măng phẳng | Tốt | Có thể lạnh, trơn khi ướt | Lau khô trước khi cân |
| Sàn gỗ, sàn nhựa giả gỗ | Tạm được | Tấm sàn có thể hơi đàn hồi hoặc cong | Đặt chỗ gần tường, nơi sàn chắc nhất |
| Sàn nhà tắm có dốc, có rãnh | Kém | Nghiêng, ướt, chân cân lọt vào ron gạch | Chọn chỗ phẳng nhất hoặc mang cân ra ngoài khi cân |
| Thảm, nệm, đệm lót | Không nên | Lún, số lệch và thay đổi mỗi lần | Đặt một tấm gỗ cứng, phẳng, đủ rộng dưới cân nếu buộc phải để chỗ có thảm |
Điều quan trọng không kém loại sàn là chỗ đặt cố định. Mỗi lần kéo cân sang chỗ khác, dù cùng loại sàn, số có thể đổi một chút. Nếu buộc phải cất cân sau khi dùng, hãy đánh dấu chỗ đặt bằng hai miếng băng dính nhỏ trên sàn để đặt lại đúng vị trí.
Đứng cân đúng cách, từng bước
Áp dụng cho cả cân cơ và cân điện tử. Làm chậm, không vội:
- Kiểm cân đang ở trạng thái sẵn sàng: cân điện tử hiện 0,0 hoặc tự bật khi chạm; cân cơ có kim chỉ đúng vạch 0.
- Bước một chân lên giữa mặt cân, rồi bước chân thứ hai. Không nhảy lên, không bước lên mép cân.
- Đặt hai bàn chân song song, cách nhau khoảng bằng hông, nằm trọn trong mặt cân, gót chân không chạm mép.
- Đứng thẳng, trọng lượng dồn đều hai chân, không nhón gót, không nghiêng người về trước để nhìn số.
- Tay buông tự nhiên hai bên người. Không cầm điện thoại, không tì tay vào tường, bồn rửa hay người bên cạnh.
- Đứng yên, thở bình thường. Với cân điện tử, chờ số dừng hoặc nhấp nháy khoá lại. Với cân cơ, chờ kim ngừng rung.
- Đọc số, rồi bước xuống từ từ.
Bước 4 là chỗ hay sai nhất: người ta thường cúi người hoặc chúi về trước để nhìn màn hình. Chỉ cần dồn trọng lượng lên mũi chân đã có thể làm số khác đi một chút ở một số cân. Nếu không nhìn được số khi đứng thẳng, hãy chờ số khoá rồi mới cúi xuống đọc, hoặc chọn cân có màn hình lớn hơn.
Cân cơ: chỉnh về 0 và đọc kim thẳng mắt
Chỉnh kim trước mỗi lần cân. Lò xo cân cơ mỏi dần, kim có thể dừng ở 0,5 hay 1 kg dù không có ai đứng. Hầu hết cân cơ có núm xoay nhỏ ở mặt trước hoặc bên dưới để đưa kim về đúng vạch 0. Nếu không chỉnh, mọi con số đều cộng thêm phần lệch đó.
Đọc kim với mắt thẳng góc mặt số. Kim nằm cao hơn mặt số một chút. Nhìn từ trên xuống lệch sang một bên, kim trông như chỉ vào vạch khác, gọi là lỗi thị sai. Với mặt số nhỏ chia vạch 1 kg, nhìn lệch có thể đọc sai nửa vạch tới một vạch. Cách khắc phục là đứng thẳng, cúi nhẹ đầu để mắt nhìn thẳng xuống kim, hoặc nhờ người khác ngồi xuống ngang tầm mặt số đọc giúp.
Đọc tới nửa vạch là đủ. Với mặt số chia 1 kg, đừng cố đọc tới 0,2 kg. Ghi theo nửa vạch gần nhất và chấp nhận rằng cân cơ chỉ hợp để thấy thay đổi từ khoảng nửa ký trở lên.
Đặt cân cơ trên sàn thật phẳng. Cân cơ dùng đòn bẩy, nghiêng nhẹ cũng làm kim lệch. Sàn gạch phẳng là lựa chọn tốt nhất.
Cân điện tử: khởi động, khoá số và những thói quen làm số nhảy
Cân điện tử có vài đặc điểm riêng mà người dùng ít để ý:
- Lấy lại điểm 0 sau khi bị dịch. Nhiều cân tự đo lại "số 0" khi được bật lần đầu ở chỗ mới. Nếu vừa kéo cân, bước lên rồi xuống một lần cho cân ổn định, lần sau mới ghi số.
- Gõ chân bật cân rồi đợi. Với loại phải gõ chân để bật, chờ hiện 0,0 rồi mới bước lên. Bước lên khi cân chưa sẵn sàng có thể làm cân lấy điểm 0 sai.
- Số khoá lại. Nhiều cân nhấp nháy rồi giữ nguyên con số khi đã đo xong. Bước xuống trước khi số khoá thì kết quả chưa ổn định.
- Cân hai lần liên tiếp quá nhanh. Một số cân giữ số của lần trước nếu bạn bước lên lại ngay. Chờ màn hình tắt rồi mới cân lại.
- Pin yếu. Số nhảy, màn hình mờ, cân tự tắt. Thay pin trước khi nghi ngờ cơ thể mình.
Nếu cân có chức năng đo mỡ bằng điện cực ở mặt cân, phải đứng chân trần, khô, lòng bàn chân chạm đều điện cực. Riêng con số cân nặng thì đi tất mỏng không ảnh hưởng đáng kể, nhưng nên giữ giống nhau giữa các lần.
Người đứng chưa vững: cân thế nào cho an toàn
Người lớn tuổi, người đau khớp gối, người vừa ốm dậy có thể không đứng vững trên mặt cân hẹp. An toàn luôn đặt trước con số. Đặt cân sát tường hoặc sát một chiếc bàn chắc, để người được cân chạm nhẹ đầu ngón tay giữ thăng bằng. Chỉ chạm nhẹ, không tì: tì tay xuống bàn chuyển một phần trọng lượng ra khỏi cân, số sẽ thấp hơn thật, có khi vài ký.
Một cách khác là có người đứng cạnh, sẵn sàng đỡ nhưng không chạm vào người được cân trong lúc đọc số. Nếu người đó cần được đỡ liên tục mới đứng được, cân sức khoẻ thông thường không còn phù hợp. Khi đó nên cân ở cơ sở y tế, nơi có cân ghế ngồi hoặc cân có tay vịn được thiết kế cho việc này.
Nên để cân ở chỗ có đủ ánh sáng, mặt cân chống trượt, sàn khô. Cân ngay sau khi tắm, chân còn ướt trên mặt cân kính trơn là tình huống dễ trượt ngã. Nếu bạn đang chăm cha mẹ được bác sĩ dặn theo dõi cân nặng, hãy hỏi luôn cách cân an toàn phù hợp với sức khoẻ của họ.
Tình huống giả định: một buổi sáng cân sai ba chỗ
Chị Hoa thường cân trên sàn gạch phòng khách được quanh 54,6 kg. Một sáng vội, chị cân trong phòng ngủ có thảm, tay cầm điện thoại, tay kia tì vào thành giường cho vững, và màn hình hiện 53,9 kg. Chị mừng vì tưởng giảm 0,7 kg. Thử tách từng nguồn lệch bằng cách cân lại, mỗi lần sửa một chỗ:
| Lần cân | Điều kiện | Số trên cân | Thay đổi so với lần trước |
|---|---|---|---|
| 1 | Trên thảm, cầm điện thoại, tì tay vào giường | 53,9 kg | |
| 2 | Vẫn trên thảm, cầm điện thoại, không tì tay | 54,2 kg | +0,3 kg |
| 3 | Vẫn trên thảm, bỏ điện thoại, không tì tay | 54,0 kg | −0,2 kg |
| 4 | Mang cân ra sàn gạch, không cầm gì, không tì tay | 54,6 kg | +0,6 kg |
Cộng ba thay đổi: 0,3 trừ 0,2 cộng 0,6 bằng 0,7 kg, đúng bằng khoảng cách giữa 53,9 và 54,6. Tì tay kéo số xuống 0,3 kg, điện thoại thêm 0,2 kg, thảm kéo số xuống 0,6 kg. Hai lỗi kéo xuống lớn hơn một lỗi kéo lên, nên số cuối cùng thấp hơn thật. Ở một ngày khác, các lỗi có thể cộng theo hướng ngược lại và cho cảm giác tăng cân.
Con số cụ thể trong ví dụ chỉ là giả định để minh hoạ, mức lệch thật tuỳ cân và tuỳ thảm. Điều rút ra là: không có lỗi nào lớn, nhưng chồng lên nhau thì đủ để biến một buổi sáng bình thường thành "giảm gần một ký".
Danh sách tự soát: mười lỗi hay gặp
Đọc lại danh sách này khi thấy số cân bất thường, trước khi nghĩ tới chuyện cơ thể thay đổi:
- Cân đặt trên thảm hoặc sàn không phẳng.
- Vừa kéo cân sang chỗ khác mà chưa cho cân ổn định.
- Cân cơ chưa chỉnh kim về 0.
- Đứng lệch về phía trước hoặc sau, hoặc một chân đặt sát mép.
- Cúi người, nhón gót hoặc nghiêng người để nhìn số.
- Tì tay vào tường, bồn rửa hay người bên cạnh.
- Cầm điện thoại, mặc áo khoác, đi dép.
- Bước xuống trước khi số khoá lại.
- Đọc kim cân cơ từ góc nghiêng.
- Pin yếu nhưng chưa thay.
Phần lớn trường hợp "số cân lạ" đều rơi vào một trong mười lỗi này. Nếu đã soát hết mà số vẫn thay đổi nhanh, nhất là kèm sưng phù, khó thở hay sụt cân dần không rõ lý do, hãy hỏi nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Đặt cân trên thảm có sao không?
Có. Thảm làm chân cân lún không đều, số lệch và thay đổi mỗi lần đứng, có khi chênh gần một ký so với sàn gạch. Nên đặt cân trên sàn cứng, phẳng; nếu bắt buộc để chỗ có thảm, lót một tấm gỗ cứng đủ rộng dưới cân.
Đứng lệch trên cân thì số có thay đổi không?
Có thể thay đổi một chút, nhất là ở cân có cảm biến không đều. Hãy đứng giữa mặt cân, hai chân song song, trọng lượng chia đều. Đánh dấu chỗ đặt chân giúp lần nào cũng đứng giống nhau.
Có nên nhìn xuống màn hình trong lúc cân không?
Nên đứng thẳng và chờ số khoá rồi mới cúi xuống đọc. Cúi người hay chúi về trước để nhìn màn hình làm trọng lượng dồn lên mũi chân, có thể làm số khác đi ở một số cân.
Cân cơ kim không về số 0 thì làm sao?
Tìm núm chỉnh nhỏ ở mặt trước hoặc mặt dưới cân, xoay để kim về đúng vạch 0 khi không có ai đứng. Làm việc này trước mỗi lần cân. Nếu đã chỉnh mà vẫn lệch nhiều so với cân khác, lò xo có thể đã yếu.
Đi tất khi cân có được không?
Với con số cân nặng, đi tất mỏng gần như không ảnh hưởng, chỉ cần lần nào cũng giống nhau. Nếu cân có chức năng đo mỡ bằng điện cực, phải đứng chân trần, khô để điện cực tiếp xúc được với da.
Người già đứng không vững có nên tự cân ở nhà không?
Chỉ nên cân khi đứng được an toàn, có tường hoặc bàn chắc để chạm nhẹ giữ thăng bằng và có người đứng cạnh. Nếu phải được đỡ liên tục, hãy cân ở cơ sở y tế có cân ghế ngồi hoặc cân có tay vịn.