Con số mỡ nội tạng trên cân điện tử thường là một mức điểm không có đơn vị, do nhà sản xuất tự đặt thang, và được ước đoán từ cân nặng, trở kháng, chiều cao, tuổi và giới tính chứ không đo riêng vùng bụng. Vì vậy chỉ nên dùng nó để so với chính bạn trên cùng một chiếc cân, theo tháng, và không so được với cân hãng khác.
Muốn có thông tin trực tiếp hơn về vùng bụng ngay tại nhà, thước dây đo vòng eo đáng tin hơn mức mỡ nội tạng trên cân bốn điện cực. Còn đánh giá chính xác lượng mỡ quanh nội tạng thì cần phương pháp chụp chuyên dụng ở cơ sở y tế, khi nhân viên y tế thấy có lý do để làm.
Mỡ nội tạng là gì và vì sao được chú ý
Mỡ trong cơ thể không nằm ở một chỗ. Phần lớn là mỡ dưới da, lớp mỡ bạn có thể véo được ở bụng, đùi, cánh tay. Một phần khác nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh gan, ruột và các cơ quan khác, gọi là mỡ nội tạng. Mỡ này không véo được và không nhìn thấy từ bên ngoài.
Nhiều khuyến cáo sức khoẻ chú ý tới mỡ vùng bụng, vì lượng mỡ tập trung nhiều quanh nội tạng được xem là một trong các yếu tố liên quan tới nguy cơ tim mạch và chuyển hoá, bên cạnh huyết áp, đường huyết, mỡ máu, thói quen vận động, hút thuốc và tiền sử gia đình. Đây là một yếu tố trong nhiều yếu tố, không phải một phép chẩn đoán.
Hai người cùng cân nặng, cùng BMI có thể phân bố mỡ rất khác nhau. Có người mỡ dồn ở hông và đùi, có người dồn ở bụng. Đây là lý do nhiều người muốn biết riêng con số mỡ nội tạng, và cũng là lý do các hãng cân đưa chỉ số này lên màn hình.
Vấn đề là đo mỡ nội tạng một cách trực tiếp cần nhìn được bên trong ổ bụng. Cân đứng ở nhà không làm được điều đó, nên con số trên cân là một ước đoán dựa vào các dữ liệu khác.
Cân ước tính mỡ nội tạng bằng cách nào
Dòng điện không đi qua phần lớn ổ bụng. Ở cân bốn điện cực, dòng điện đi từ chân này qua vùng bụng dưới sang chân kia. Phần bụng trên, nơi có nhiều cơ quan, gần như nằm ngoài đường đi. Cân không có số đo riêng cho vùng này.
Con số đến từ công thức. Nhà sản xuất dùng dữ liệu của một nhóm người đã được đo mỡ nội tạng bằng phương pháp chụp, rồi tìm công thức nối các thông tin có sẵn trên cân với kết quả đó. Thông tin đầu vào thường gồm cân nặng, chiều cao, tuổi, giới tính và trở kháng.
Thang điểm do hãng tự đặt. Có hãng chia mức từ 1 tới vài chục, có hãng dùng thang khác. Ranh giới giữa mức "bình thường" và "cao" cũng do hãng quy định. Cùng một người đứng trên hai cân khác hãng có thể nhận hai mức khác nhau mà không cân nào sai theo cách của nó.
Tuổi và cân nặng chiếm phần lớn. Vì mỡ nội tạng thường tăng theo tuổi và theo cân nặng trong dữ liệu chung, hai biến này ảnh hưởng mạnh tới kết quả. Điều này dẫn tới một hiện tượng nhiều người thắc mắc, được giải thích ở mục ví dụ bên dưới.
Không đơn vị, không quy đổi được. Mức mỡ nội tạng trên cân không phải là gam hay phần trăm, nên không thể quy đổi ra lượng mỡ thật hay so với kết quả chụp ở cơ sở y tế.
Đọc thang điểm: cách đọc đúng và cách đọc dễ sai
Bảng dưới đặt cạnh nhau những cách hiểu hay gặp về chỉ số này và cách hiểu phù hợp hơn.
| Điều bạn thấy | Cách hiểu dễ sai | Cách hiểu phù hợp hơn |
|---|---|---|
| Mức nằm trong vùng màu đỏ | Mình đã có bệnh liên quan tới mỡ nội tạng | Theo thang của hãng này, ước tính của bạn ở mức cao; nên xem cùng vòng eo và hỏi khi khám định kỳ |
| Mức giảm 1 sau một tuần | Mỡ nội tạng đã giảm rõ | Có thể chỉ do cân nặng hoặc nước dao động; chờ xu hướng nhiều tháng |
| Cân nhà báo 8, máy phòng tập báo 12 | Một trong hai máy hỏng | Hai thang khác nhau, không so được |
| Mức tăng 1 dù cân nặng không đổi | Mỡ bụng đang tăng | Có thể do tuổi trong hồ sơ vừa tăng thêm một |
| Mức thấp nhất thang | Không cần quan tâm vòng eo nữa | Vẫn là ước đoán; vòng eo vẫn đáng đo định kỳ |
Điểm chung của cột bên phải: mức mỡ nội tạng chỉ là một tín hiệu cần để mắt, cần ghép với các dữ kiện khác. Không có ô nào trong bảng kết luận được về sức khoẻ chỉ từ con số trên cân.
Ví dụ: vì sao mức mỡ nội tạng tăng sau ngày sinh nhật
Anh Quân có thói quen cân mỗi sáng. Suốt ba tháng, mức mỡ nội tạng của anh đứng ở 9. Sáng sau sinh nhật lần thứ 45, cân báo 10 dù cân nặng vẫn 68 kg.
- Kiểm cân nặng: 68 kg, giống trung bình tuần trước.
- Kiểm phần trăm mỡ: 23,5%, so với trung bình tuần trước 23,4%, chênh 0,1 điểm, nằm trong dao động thường ngày.
- Đổi ra kg mỡ: 68 × 0,235 = 15,98 kg so với 68 × 0,234 = 15,912 kg, chênh khoảng 0,07 kg, gần như không đổi.
- Kiểm hồ sơ: ứng dụng tự cập nhật tuổi từ 44 lên 45 dựa trên ngày sinh đã khai.
- Kết luận hợp lý: vì tuổi là một biến đầu vào của công thức, tuổi tăng một năm đủ đẩy kết quả qua ngưỡng làm tròn, khiến mức nhảy từ 9 lên 10. Cơ thể anh không thay đổi qua một đêm.
Không phải cân nào cũng tính theo cách này, nhưng hiện tượng mức mỡ nội tạng hay tuổi cơ thể "nhảy" đúng dịp sinh nhật là gợi ý rõ rằng con số đến từ công thức. Khi thấy điều này, đừng điều chỉnh gì chỉ vì một nấc tăng.
Kiểm chéo bằng thước dây tại nhà
Vòng eo đo bằng thước dây cho thông tin trực tiếp về vùng bụng. Đo đúng cách và tính tỷ lệ eo trên chiều cao chỉ mất hai phút.
- Đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, thở ra nhẹ tự nhiên, không hóp bụng.
- Đặt thước dây ở điểm giữa bờ dưới xương sườn cuối và mào xương chậu hai bên hông, giữ thước song song với mặt sàn. Một số hướng dẫn đo ngang rốn; chọn một cách và giữ nguyên.
- Thước ôm sát da nhưng không ép lún, đọc số ở cuối một nhịp thở ra. Đo hai lần, nếu chênh quá 1 cm thì đo lần thứ ba và lấy trung bình hai số gần nhau.
- Tính tỷ lệ eo trên chiều cao: vòng eo chia chiều cao, cùng đơn vị. Ví dụ eo 76 cm, cao 158 cm: 76 ÷ 158 = 0,481.
- Ghi số đo cùng ngày tháng, đo lại mỗi tháng một lần vào cùng thời điểm trong ngày.
Tỷ lệ eo trên chiều cao hay được nhắc với mốc 0,5, tức vòng eo không quá một nửa chiều cao, và vòng eo thường được đối chiếu với ngưỡng dành cho người châu Á mà nhân viên y tế ở Việt Nam hay dùng. Cách đọc chi tiết vòng eo thuộc chuyên mục vòng eo; ở đây thước dây đóng vai trò kiểm chéo: nếu vòng eo ổn định suốt ba tháng mà mức mỡ nội tạng trên cân lên xuống, hãy tin thước dây hơn.
Những trường hợp cân ước tính mỡ nội tạng kém tin
Công thức của cân được xây trên một nhóm người nhất định. Kết quả dễ lệch hơn ở những người khác xa nhóm đó.
- Người tập luyện nhiều, khối cơ lớn: cân có thể ước tính sai cả mỡ toàn thân lẫn mỡ nội tạng.
- Người cao tuổi, đặc biệt khi khối cơ đã giảm và lượng nước cơ thể thay đổi.
- Người rất cao, rất thấp hoặc có tỷ lệ chân so với thân khác thường.
- Người đang phù, đang ốm, đang trong giai đoạn cân nặng thay đổi nhanh.
- Phụ nữ sau sinh trong những tháng đầu, khi lượng nước và thành bụng còn đang thay đổi.
- Người có bụng to do nguyên nhân khác như đầy hơi kéo dài: cân không phân biệt được.
Với những người này, vòng eo và các chỉ số do nhân viên y tế đo khi khám định kỳ có giá trị hơn nhiều so với mức điểm trên cân ở nhà.
Nếu bạn thuộc một trong các nhóm trên và vẫn muốn dùng cân, cứ ghi mức mỡ nội tạng như một cột phụ, nhưng đừng để nó quyết định bất cứ thay đổi nào trong sinh hoạt. Cột chính vẫn là cân nặng trung bình tuần và vòng eo đo mỗi tháng, hai con số mà bạn có thể tự kiểm lại bằng tay bất cứ lúc nào.
Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Chị Hạnh 52 tuổi thấy mức mỡ nội tạng trên cân luôn ở vùng màu vàng. Chị đo vòng eo theo cách trên, ghi ba tháng, thấy vòng eo ổn định. Kỳ khám sức khoẻ định kỳ, chị mang theo sổ ghi vòng eo, cân nặng và hỏi bác sĩ nên quan tâm tới chỉ số nào. Bác sĩ xem cùng huyết áp và kết quả xét nghiệm chị vừa làm rồi đưa ra lời khuyên phù hợp với chị.
Đây là cách dùng hợp lý: biến con số khó hiểu trên cân thành câu hỏi cụ thể cho buổi khám, thay vì tự kết luận hoặc tự ăn kiêng theo lời khuyên trên mạng.
Nên tới cơ sở y tế sớm hơn kỳ khám định kỳ nếu vòng bụng to lên nhanh trong vài tuần, bụng căng tức, kèm sụt cân ở các phần khác của cơ thể, hoặc có dấu hiệu bất thường khác. Những thay đổi này không thuộc phạm vi đọc cân ở nhà.
Câu hỏi nên mang theo: "Với tuổi và tình trạng của mình, vòng eo và các xét nghiệm nào đáng theo dõi định kỳ?" Câu trả lời của nhân viên y tế sẽ cho bạn một danh sách ngắn, cụ thể hơn mọi dải màu trên cân.
Câu hỏi thường gặp
Mức mỡ nội tạng trên cân bao nhiêu là bình thường?
Mỗi hãng cân tự đặt thang điểm và ranh giới riêng, nên không có một con số chung. Hãy xem phần hướng dẫn của chính chiếc cân bạn dùng, và coi đó là ước đoán để theo dõi xu hướng chứ không phải kết luận sức khoẻ.
Cân điện tử có đo được mỡ nội tạng thật không?
Không đo trực tiếp. Cân bốn điện cực gần như không có dòng điện đi qua phần bụng trên, nên con số mỡ nội tạng được ước đoán bằng công thức từ cân nặng, chiều cao, tuổi, giới tính và trở kháng toàn thân.
Vì sao mức mỡ nội tạng tăng dù mình không tăng cân?
Tuổi là một biến trong công thức của nhiều cân. Khi tuổi trong hồ sơ tăng thêm một năm, kết quả có thể vượt ngưỡng làm tròn và nhảy lên một mức, dù cơ thể không đổi. Hãy kiểm hồ sơ và vòng eo.
Đo vòng eo có thay được chỉ số mỡ nội tạng trên cân không?
Vòng eo không đo được riêng mỡ nội tạng, nhưng cho thông tin trực tiếp về vùng bụng và dễ lặp lại. Khi vòng eo và mức trên cân đi ngược nhau, vòng eo đo đúng cách thường đáng tin hơn.
Có thể so mức mỡ nội tạng giữa cân ở nhà và máy ở phòng tập không?
Không nên. Hai máy dùng thang điểm, công thức và cách đo khác nhau. Con số của mỗi máy chỉ có ý nghĩa khi so với chính nó, đo theo cùng quy trình qua nhiều tháng.
Muốn biết chính xác mỡ nội tạng thì phải làm gì?
Đánh giá chính xác lượng mỡ quanh nội tạng cần phương pháp chụp chuyên dụng ở cơ sở y tế. Việc có cần làm hay không do nhân viên y tế quyết định dựa trên tình trạng chung của bạn, không chỉ dựa vào cân.