Trên cân thông minh, con số đáng tin nhất là cân nặng, tiếp theo là các chỉ số tính thẳng từ cân nặng như BMI, rồi mới tới nước, khối không mỡ và phần trăm mỡ. Khối xương, protein, mỡ nội tạng, tuổi cơ thể và điểm thể trạng là những chỉ số xa phép đo nhất, chỉ nên xem để tham khảo.
Nguyên tắc chung: một chỉ số càng nằm sát phép đo trực tiếp, càng ít dao động trong ngày và càng ít phụ thuộc vào công thức riêng của hãng thì càng đáng dùng để theo dõi. Khi hai chỉ số mâu thuẫn nhau, hãy tin chỉ số ở mức cao hơn trong thứ tự này và kiểm lại cách đo trước khi kết luận điều gì về cơ thể.
Ba câu hỏi để tự chấm độ tin của một chỉ số
Chỉ số này đo trực tiếp hay suy ra? Cân chỉ đo trực tiếp cân nặng và trở kháng. Mọi con số khác đều đi qua ít nhất một công thức. Mỗi lần đi qua công thức là thêm một lớp giả định, và sai số của lớp trước được mang sang lớp sau.
Nó dao động bao nhiêu khi cơ thể gần như không đổi? Thử cân ba lần liên tiếp trong vòng năm phút, bước xuống rồi bước lên lại. Cân nặng gần như không đổi, nhưng phần trăm mỡ có thể chênh vài phần mười. Chỉ số nào nhảy nhiều trong năm phút thì càng phải nhìn theo trung bình tuần.
Nó có ý nghĩa ngoài chiếc cân này không? Cân nặng ở nhà và cân nặng ở cơ sở y tế so được với nhau sau khi trừ quần áo. Còn mỡ nội tạng hay tuổi cơ thể dùng thang riêng của từng hãng, mang sang chỗ khác là mất nghĩa.
Áp dụng ba câu hỏi một lượt. Một chỉ số trả lời "đo trực tiếp, ít dao động, so được ở nơi khác" là chỉ số đáng ghi. Chỉ số trả lời ngược lại ở cả ba câu là chỉ số để đọc cho biết, không nên dựa vào để thay đổi thói quen.
Bảng mức tin của các chỉ số thường gặp
Bảng dưới áp ba câu hỏi trên cho các chỉ số hay xuất hiện trên cân bốn điện cực ở nhà. Mức tin ở đây nói về việc theo dõi xu hướng của chính bạn, không phải độ chính xác so với phương pháp chuẩn.
| Chỉ số | Đo hay suy ra | Dao động trong ngày | Mức tin để theo dõi |
|---|---|---|---|
| Cân nặng | Đo trực tiếp | Vừa, do ăn uống và nước | Cao |
| BMI | Tính từ cân nặng và chiều cao | Theo cân nặng | Cao nếu chiều cao nhập đúng |
| Nước cơ thể | Suy từ trở kháng | Nhiều | Khá, dùng để lọc buổi đo |
| Khối không mỡ, khối cơ | Suy từ nước | Nhiều | Khá nếu so trung bình tuần |
| Phần trăm mỡ, kg mỡ | Cân nặng trừ khối không mỡ | Nhiều | Trung bình |
| Cơ xương | Ước tính riêng | Nhiều | Trung bình |
| Năng lượng cơ bản | Công thức từ cân nặng hoặc khối không mỡ | Ít | Chỉ là ước lượng |
| Khối xương | Tỷ lệ theo khối không mỡ | Rất ít | Thấp, gần như không có thông tin mới |
| Protein | Tỷ lệ theo khối không mỡ | Ít | Thấp |
| Mỡ nội tạng | Thang điểm riêng của hãng | Ít | Thấp, không so được giữa hãng |
| Tuổi cơ thể, điểm thể trạng | Cách cho điểm riêng | Ít | Thấp, chỉ tham khảo |
Để ý một điều nghịch lý: các chỉ số ít dao động nhất như khối xương lại nằm ở cuối bảng. Lý do là chúng ổn định vì được tính bằng tỷ lệ cố định, không phải vì được đo chính xác. Một con số đứng yên không có nghĩa là một con số đúng.
BMI trên cân: đúng tới đâu và cách tự kiểm
BMI trên cân không có gì bí ẩn: đó là cân nặng tính bằng ki-lô-gam chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét. Cân tự làm phép tính này từ chiều cao bạn đã nhập. Vì vậy BMI đúng ngang với cân nặng, miễn là chiều cao trong hồ sơ đúng.
Ví dụ chị Lan cao 1,58 m, nặng 60 kg. Bình phương chiều cao: 1,58 × 1,58 = 2,4964. BMI: 60 ÷ 2,4964 = 24,03, làm tròn 24,0. Nếu cân của chị hiển thị 21,3, hãy kiểm lại hồ sơ: với chiều cao nhập nhầm 1,68 m, bình phương là 2,8224 và 60 ÷ 2,8224 = 21,26, khớp với con số lạ trên màn hình.
Cách đọc BMI theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới và ngưỡng thường dùng cho người châu Á có bài riêng trong chuyên mục chỉ số BMI. Ở đây chỉ cần nhớ hai điều. Một là BMI không phân biệt mỡ và cơ, nên người nhiều cơ có thể có BMI cao. Hai là các dải màu trên cân có thể dùng ngưỡng khác với ngưỡng mà nhân viên y tế ở Việt Nam hay dùng, nên xem cân áp dụng ngưỡng nào trong phần hướng dẫn.
Vì dễ tự kiểm, BMI là chỉ số tốt để phát hiện hồ sơ bị nhập sai. Mỗi khi đổi điện thoại, cài lại ứng dụng đi kèm hay cho người khác dùng chung cân, hãy tính lại BMI bằng tay một lần.
Khối xương và protein: vì sao hai con số gần như đứng yên
Nhiều người thấy khối xương trên cân tháng nào cũng gần như y nguyên, chỉ nhích vài chục gam khi cân nặng đổi. Lý do là cân bốn điện cực không đo được xương. Dòng điện đi qua xương rất kém, và phần mềm ước tính khối xương chủ yếu theo tỷ lệ với khối không mỡ hoặc cân nặng, kèm tuổi và giới tính.
Có thể tự kiểm. Giả sử lần đầu cân báo khối không mỡ 42 kg, khối xương 2,3 kg, tỷ lệ là 2,3 ÷ 42 = 0,0548. Lần sau khối không mỡ còn 41,5 kg. Nếu cân tính theo tỷ lệ cố định, khối xương sẽ là 41,5 × 0,0548 = 2,27 kg. Khi bạn thấy đúng con số ấy trên màn hình, đó là dấu hiệu khối xương chỉ đi theo khối không mỡ.
Protein trên cân cũng tương tự: con số thường được suy ra như một phần của khối không mỡ, không phải đo lượng đạm trong cơ thể. Nó không cho biết bạn ăn đủ đạm hay chưa, và không nên dùng để tự điều chỉnh khẩu phần.
Điều quan trọng nhất: khối xương trên cân không phải là mật độ xương. Độ chắc của xương được đánh giá bằng phương pháp chụp chuyên dụng tại cơ sở y tế khi bác sĩ thấy cần. Một con số khối xương thấp trên cân không nói bạn có vấn đề về xương, và một con số cao cũng không loại trừ điều gì.
Mỡ nội tạng, năng lượng cơ bản, tuổi cơ thể: đọc cho biết
Ba nhóm chỉ số này thường được trình bày nổi bật trên ứng dụng đi kèm cân, nhưng mỗi nhóm có giới hạn riêng.
- Mỡ nội tạng: là một mức điểm không đơn vị theo thang riêng của hãng, ước đoán từ toàn thân chứ không đo riêng vùng bụng. Theo dõi vòng eo bằng thước dây cho thông tin trực tiếp hơn về vùng bụng.
- Năng lượng cơ bản: là kết quả của một công thức, có thể dựa trên cân nặng, chiều cao, tuổi hoặc dựa trên khối không mỡ. Con số này dao động theo khối không mỡ ước tính, nên nó không chính xác hơn khối không mỡ.
- Tuổi cơ thể: là cách quy đổi các chỉ số khác thành một con số dễ nhớ theo cách chấm riêng của nhà sản xuất. Không có định nghĩa chung, nên không so được giữa hai hãng.
- Điểm thể trạng, kiểu dáng cơ thể: là cách phân nhóm theo tỷ lệ mỡ và cơ do hãng tự đặt tên, không phải phân loại y khoa.
- Chỉ số theo từng vùng trên cân bốn điện cực: phần lớn là chia tỷ lệ từ số đo toàn thân.
Nếu muốn giữ sổ ghi gọn, chỉ cần bốn cột: cân nặng, phần trăm mỡ, phần trăm nước, vòng eo. Các chỉ số còn lại có thể xem trên ứng dụng khi tò mò mà không cần chép lại.
Khi các chỉ số mâu thuẫn: thứ tự ưu tiên
Có những buổi cân nặng giảm, mỡ tăng, cơ giảm, tuổi cơ thể tăng cùng lúc, khiến bạn không biết nên tin gì. Có thể xử lý theo thứ tự sau.
- Kiểm cân nặng trước: đặt cân trên sàn cứng, phẳng, cân lại hai lần. Nếu hai lần chênh nhau quá vài trăm gam, vấn đề nằm ở vị trí đặt cân hoặc pin.
- Kiểm hồ sơ: chiều cao, tuổi, giới tính, chế độ đo có đúng và có giống lần trước không. Tính lại BMI bằng tay để chắc chiều cao đúng.
- Kiểm điều kiện đo: giờ đo, chân khô hay ướt, có vừa tập hay vừa ăn lớn không. Nếu khác thường lệ, đánh dấu buổi đo kém tin.
- Nhìn phần trăm nước: lệch xa khoảng thường ngày thì không dùng các chỉ số mỡ và cơ của hôm đó.
- Đổi phần trăm mỡ ra số kg mỡ, so với trung bình tuần trước.
- Chỉ sau các bước trên mới đọc tới khối cơ, rồi tới các chỉ số tham khảo như mỡ nội tạng hay tuổi cơ thể.
Phần lớn các buổi đo "có vấn đề" sẽ dừng lại ở bước hai hoặc ba. Rất hiếm khi một buổi đo bất thường lại phản ánh thay đổi thật của cơ thể chỉ qua một đêm.
Tình huống giả định và khi nào hỏi nhân viên y tế
Chị Mai dùng chung một chiếc cân với chồng. Một buổi sáng chị thấy cân báo khối xương giảm, tuổi cơ thể tăng ba tuổi, mỡ nội tạng tăng hai mức. Kiểm lại theo thứ tự trên, chị phát hiện ứng dụng đã nhận nhầm chị là hồ sơ của chồng vì cân nặng hai người gần nhau. Chọn lại đúng hồ sơ, các con số trở về khoảng quen thuộc.
Tình huống này phổ biến hơn người ta nghĩ. Nhiều cân tự đoán người đang đứng dựa vào cân nặng gần nhất, và khi hai thành viên trong nhà có cân nặng gần nhau thì rất dễ nhầm. Hãy kiểm tên hồ sơ trước mỗi lần ghi số.
Những trường hợp nên hỏi nhân viên y tế thay vì tiếp tục tự đọc cân: cân nặng thay đổi nhiều mà không rõ lý do; bạn được khuyên theo dõi một chỉ số cụ thể vì lý do sức khoẻ và muốn biết cân ở nhà có dùng được không; hoặc bạn lo về xương, về cơ và muốn được đánh giá bằng phương pháp phù hợp.
Một câu hỏi ngắn có thể giúp nhiều: "Trong các con số trên cân ở nhà, mình nên theo dõi những con số nào cho tình trạng của mình?" Câu trả lời thường chỉ gồm hai hoặc ba chỉ số, và điều đó giúp bạn bớt bị phân tâm bởi phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Cân thông minh có chính xác không?
Cân nặng thường chính xác nếu đặt cân trên sàn cứng, phẳng. Các chỉ số mỡ, cơ, nước là ước tính và có thể lệch so với phương pháp chuẩn, nhưng vẫn dùng được để theo dõi xu hướng nếu bạn đo cùng điều kiện và so trung bình theo tuần.
Chỉ số nào trên cân nên bỏ qua?
Không cần bỏ hẳn, nhưng khối xương, protein, tuổi cơ thể và điểm thể trạng ít thông tin mới vì được suy ra từ các chỉ số khác theo tỷ lệ hoặc theo cách chấm riêng của hãng. Đọc cho biết là đủ.
Khối xương thấp trên cân có phải là loãng xương không?
Không. Khối xương trên cân không phải mật độ xương và thường chỉ là tỷ lệ suy từ khối không mỡ. Độ chắc của xương được đánh giá bằng phương pháp chụp chuyên dụng khi bác sĩ thấy cần.
Vì sao BMI trên cân khác BMI mình tự tính?
Thường do chiều cao trong hồ sơ của cân khác chiều cao bạn dùng khi tính tay. Hãy mở hồ sơ kiểm lại. Nếu chiều cao đúng mà vẫn lệch, có thể ứng dụng làm tròn khác hoặc đang dùng nhầm hồ sơ của người khác.
Protein trên cân có cho biết mình ăn đủ đạm không?
Không. Con số protein thường là một phần của khối không mỡ được ước tính theo tỷ lệ, không đo lượng đạm bạn ăn vào. Nhu cầu đạm nên được tính riêng với chuyên gia dinh dưỡng nếu bạn có lý do sức khoẻ.
Hai người dùng chung một cân có làm sai số liệu không?
Có thể, khi cân tự nhận người dùng theo cân nặng và hai người nặng gần nhau. Số đo bị ghi vào nhầm hồ sơ sẽ làm mọi chỉ số tính theo tuổi, chiều cao, giới tính sai theo. Hãy kiểm tên hồ sơ trước khi ghi số.