Với người cao tuổi khoẻ mạnh, nhiều nhóm chuyên gia lão khoa đề xuất lượng đạm cao hơn người trẻ, khoảng 1,0–1,2 g cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày thay vì 0,8; nước vẫn tính quanh 30 ml/kg nhưng cần chủ động uống vì cảm giác khát giảm theo tuổi. Ông bà nặng 50 kg như vậy cần khoảng 50–60 g đạm và chừng 1,5 lít nước tổng mỗi ngày.
Phép tính theo cân nặng ở tuổi già có thêm hai cái bẫy: cân nặng có thể giảm dần mà không ai để ý, và việc cân một người đi lại khó cũng dễ sai. Bài này đi qua từng phần: vì sao con số thay đổi, cách tính, cách cân, cách đọc và lúc nào phải đưa ông bà đi khám.
Vì sao nhu cầu tính theo kg thay đổi khi lớn tuổi
Theo tuổi, khối cơ giảm dần, quá trình này diễn ra chậm và thường bắt đầu từ tuổi trung niên. Cơ thể người cao tuổi cũng dùng đạm kém hiệu quả hơn để xây và giữ cơ. Đó là lý do nhiều khuyến nghị lão khoa đề xuất mức đạm tính trên mỗi kg cao hơn người trẻ: không phải vì người già cần “nhiều hơn” một cách tuyệt đối, mà vì cùng một lượng đạm mang lại ít tác dụng giữ cơ hơn.
Với nước, vấn đề nằm ở cảm giác khát. Người cao tuổi thường ít thấy khát dù cơ thể đã thiếu nước, một số người còn uống ít đi để đỡ phải dậy đi tiểu ban đêm. Kết quả là lượng nước thực tế dễ thấp hơn nhu cầu mà không ai nhận ra, đặc biệt vào mùa nóng.
Năng lượng thì ngược lại: năng lượng lúc nghỉ thường giảm theo tuổi vì khối cơ ít đi, nên phép nhân theo kcal/kg chuẩn có thể cho số hơi cao. Nhưng ăn quá ít cũng nguy hiểm ở tuổi già, nên phần năng lượng cần được nhân viên y tế cân nhắc kỹ chứ không tự cắt.
Ba thay đổi này cùng lúc khiến việc tính nhu cầu theo cân nặng ở người cao tuổi phải cẩn thận hơn, và con số cân nặng đầu vào phải đáng tin.
Tính tay cho ông bà trong nhà
Lấy ví dụ ông Bảy 75 tuổi, nặng 55 kg, còn đi lại được, không đang điều trị bệnh thận hay tim. Các bước:
- Lấy cân nặng ổn định: cân ba buổi sáng liên tiếp, được 55,2 kg, 54,8 kg và 55,0 kg; trung bình (55,2 + 54,8 + 55,0) ÷ 3 = 165 ÷ 3 = 55,0 kg.
- Đạm theo mức người lớn chung: 55 × 0,8 = 44 g.
- Đạm theo mức lão khoa thường đề xuất: 55 × 1,0 = 55 g và 55 × 1,2 = 66 g. Khoảng tham khảo 55–66 g mỗi ngày.
- Nước tổng mỗi ngày: 55 × 30 = 1.650 ml và 55 × 35 = 1.925 ml, tính cả canh, cháo, sữa.
- Chia nước thành các lần uống cố định: ví dụ 1.650 ml trừ khoảng 400 ml từ canh, cháo còn 1.250 ml, chia 6 lần uống, mỗi lần khoảng 210 ml (1.250 ÷ 6 ≈ 208 ml), uống nhiều hơn vào buổi sáng và đầu giờ chiều, ít hơn sau bữa tối.
Phép chia nước theo lần uống giúp ông bà không phải dựa vào cảm giác khát. Uống phần lớn trước buổi tối cũng giảm số lần dậy ban đêm, là lý do khiến nhiều người cao tuổi ngại uống.
Mọi con số trên chỉ dành cho người cao tuổi khoẻ mạnh. Nếu ông bà đang có bệnh thận, tim, gan hay được dặn hạn chế nước, đạm thì phải theo đúng lời dặn đó.
Đọc kết quả: khoảng tham khảo theo cân nặng
Bảng dưới áp mức đạm 1,0–1,2 g/kg và nước 30–35 ml/kg cho người cao tuổi khoẻ mạnh, làm tròn tới chục mililit. Đây là con số để trao đổi với nhân viên y tế, không phải chỉ định.
| Cân nặng | Đạm theo 0,8 g/kg | Đạm theo 1,0–1,2 g/kg | Nước tổng 30–35 ml/kg |
|---|---|---|---|
| 40 kg | 32 g | 40–48 g | 1.200–1.400 ml |
| 45 kg | 36 g | 45–54 g | 1.350–1.580 ml |
| 50 kg | 40 g | 50–60 g | 1.500–1.750 ml |
| 55 kg | 44 g | 55–66 g | 1.650–1.930 ml |
| 60 kg | 48 g | 60–72 g | 1.800–2.100 ml |
| 65 kg | 52 g | 65–78 g | 1.950–2.280 ml |
Cách đọc: tìm dòng gần cân nặng của ông bà nhất. Nếu lượng đạm ước tính từ bữa ăn hằng ngày thấp hơn hẳn cột giữa, đó là điều đáng mang đi hỏi. Nếu ông bà đi tiểu ít, nước tiểu sẫm màu dù đã uống theo cột cuối, cũng nên hỏi.
Bảng dừng ở 65 kg vì ở người cao tuổi nặng hơn nhiều so với chiều cao, nhân với cân nặng thực tế có thể cho con số quá cao; trường hợp này nên để chuyên gia tính.
Cân người cao tuổi cho đúng
Phép tính chỉ đáng tin khi số cân đúng. Ở người cao tuổi, việc cân có những khó khăn riêng:
- Cân cùng giờ, cùng điều kiện. Buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước bữa sáng, mặc đồ mỏng giống nhau mỗi lần. Ghi ngay vào sổ.
- Đặt cân trên nền cứng, phẳng. Cân trên thảm hoặc nền gạch gồ ghề cho số sai. Có tay vịn hoặc người đứng cạnh để ông bà không ngã khi bước lên.
- Người khó đứng vững. Có thể dùng cách cân trừ: người nhà cân một mình, sau đó cân khi đỡ ông bà (với người còn nhẹ và người đỡ đủ sức), lấy hiệu hai lần cân. Cách này sai số lớn hơn, nên chỉ dùng để theo dõi xu hướng. Người nằm lâu hoặc không đứng được nên được cân bằng cân ngồi, cân giường ở cơ sở y tế khi đi khám.
- Đổi cân thì cân thử cả hai. Khi thay cân mới, cân cùng một lúc trên cân cũ và cân mới để biết chênh lệch, tránh tưởng nhầm là sụt hay tăng cân.
- Theo dõi xu hướng theo tháng. Một con số lẻ nói ít; đường đi của cân nặng qua ba, bốn tháng nói nhiều hơn.
Ví dụ cách cân trừ: con trai nặng 68,0 kg, khi đỡ mẹ cân được 112,5 kg, mẹ nặng khoảng 112,5 − 68,0 = 44,5 kg. Nếu lần sau ra 43,0 kg, chênh 1,5 kg có thể nằm trong sai số của cách cân; đo lại vài lần trước khi kết luận.
Chiều cao cũng thay đổi: ảnh hưởng tới BMI và cân nặng tham chiếu
Nhiều người cao tuổi thấp đi vài centimet so với thời trẻ do đĩa đệm cột sống mỏng đi và dáng lưng còng. Nếu dùng chiều cao hiện tại, BMI sẽ cao hơn và cân nặng tham chiếu tính theo chiều cao sẽ thấp hơn so với khi dùng chiều cao thời trẻ. Chênh lệch này đủ để làm thay đổi cách đọc kết quả.
Ví dụ ông Bảy nặng 55 kg. Giấy tờ cũ ghi ông cao 1,64 m, nay đo sát tường được 1,60 m. BMI theo chiều cao cũ: 55 ÷ (1,64 × 1,64) = 55 ÷ 2,6896 ≈ 20,4. BMI theo chiều cao mới: 55 ÷ (1,60 × 1,60) = 55 ÷ 2,56 ≈ 21,5. Cân nặng tham chiếu theo BMI 22 cũng khác: 22 × 2,6896 ≈ 59,2 kg so với 22 × 2,56 ≈ 56,3 kg.
Với người không đứng thẳng được, nhân viên y tế có những cách ước tính chiều cao khác, như đo sải tay (khoảng cách giữa hai đầu ngón tay giữa khi dang tay ngang), vốn gần bằng chiều cao lúc trưởng thành ở nhiều người. Gia đình chỉ cần ghi lại cả chiều cao hiện tại lẫn chiều cao cũ nếu biết, rồi để người khám chọn cách dùng.
Điểm cần nhớ khi tự tính: luôn ghi rõ đã dùng chiều cao nào, và giữ nguyên cách đó trong các lần so sánh sau. Đổi qua lại giữa hai chiều cao sẽ tạo ra những thay đổi BMI giả, không phản ánh gì về sức khoẻ.
Sụt cân không chủ ý: con số cần để ý nhất
Ở người cao tuổi, cân nặng giảm dần mà không ăn kiêng hay tập thêm là thông tin quan trọng hơn mọi phép tính nhu cầu. Một mốc hay được nhắc trong tài liệu lão khoa là giảm khoảng 5% cân nặng trong vài tháng mà không chủ ý. Với ông bà 50 kg, 5% là 50 × 0,05 = 2,5 kg, tức xuống khoảng 47,5 kg.
Cách tính phần trăm sụt cân: lấy cân nặng cũ trừ cân nặng mới, chia cho cân nặng cũ, nhân 100. Ví dụ ông Bảy tháng Sáu nặng 55,0 kg, tháng Chín còn 52,0 kg: (55,0 − 52,0) ÷ 55,0 × 100 = 3 ÷ 55 × 100 ≈ 5,5%. Con số này đủ để đưa ông đi khám, dù ông vẫn thấy bình thường.
Đi kèm với sụt cân, người nhà nên để ý: ăn ít hơn trước, bỏ bữa, mệt, đi lại chậm, khó đứng dậy khỏi ghế, quần áo rộng ra. Những dấu hiệu này không đủ để kết luận điều gì, nhưng là thông tin mà bác sĩ cần.
Ngược lại, tăng cân nhanh vài kg trong vài ngày, kèm phù chân, cũng là lý do đi khám sớm, vì cân tăng có thể do giữ nước chứ không do ăn nhiều.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Nên đưa ông bà đi khám hoặc hỏi bác sĩ khi sụt cân không chủ ý như mô tả ở trên, ăn kém kéo dài, khó nuốt, mệt nhiều, đi tiểu rất ít, lú lẫn khác thường, hoặc tăng cân nhanh kèm phù. Người đang được theo dõi bệnh thận, tim, gan, tiểu đường cần hỏi trước khi thay đổi lượng đạm hay nước, vì những con số này có thể là một phần của điều trị.
Chuẩn bị cho buổi khám: sổ cân nặng ba, bốn tháng gần nhất, chiều cao (đo đứng sát tường, hoặc ghi chiều cao cũ nếu ông bà không đứng thẳng được), mô tả bữa ăn hai, ba ngày, lượng nước ước tính mỗi ngày. Câu hỏi gợi ý: “Mức đạm nào phù hợp với ông bà?”, “Có cần hạn chế nước không?”, “Bao lâu nên cân lại một lần?”, “Sụt cân như vậy có cần làm thêm kiểm tra gì không?”.
Những con số trong bài là để gia đình hiểu và theo dõi, việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng của người cao tuổi cần nhân viên y tế khám trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nặng 50 kg cần bao nhiêu gam đạm mỗi ngày?
Với người cao tuổi khoẻ mạnh, nhiều chuyên gia lão khoa đề xuất khoảng 1,0–1,2 g/kg, tức 50 đến 60 g đạm mỗi ngày cho người 50 kg. Người đang điều trị bệnh thận cần hỏi bác sĩ vì mức phù hợp có thể khác.
Vì sao người già ít khát mà vẫn cần uống đủ nước?
Vì cảm giác khát giảm theo tuổi, nên không khát không có nghĩa là cơ thể đủ nước. Chia nước thành các lần uống cố định trong ngày, uống nhiều vào buổi sáng và đầu chiều, giúp ông bà uống đủ mà ít phải dậy ban đêm.
Sụt bao nhiêu cân thì người cao tuổi nên đi khám?
Một mốc hay được nhắc là giảm khoảng 5% cân nặng trong vài tháng mà không chủ ý, ví dụ người 50 kg giảm 2,5 kg. Dù chưa tới mốc này, nếu kèm ăn kém, mệt hoặc đi lại yếu đi thì cũng nên đi khám.
Cân người già không đứng vững được bằng cách nào?
Có thể dùng cách cân trừ: người nhà cân một mình, rồi cân khi đỡ ông bà, lấy hiệu hai lần. Cách này sai số lớn nên chỉ dùng xem xu hướng. Người nằm lâu nên được cân bằng cân ngồi hoặc cân giường khi đi khám.
Người cao tuổi có nên ăn nhiều đạm hơn khi đang khoẻ không?
Mức 1,0–1,2 g/kg là đề xuất phổ biến cho người cao tuổi khoẻ mạnh để giữ cơ, kết hợp với vận động phù hợp. Không cần vượt xa mức này, và người có bệnh thận cần hỏi bác sĩ trước khi tăng.
Bao lâu nên cân người cao tuổi một lần?
Với người khoẻ mạnh, cân mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, cùng giờ và cùng điều kiện là đủ để thấy xu hướng. Người đang được theo dõi bệnh hoặc vừa ốm dậy có thể cần cân thường hơn theo lời dặn của bác sĩ.