Một cuốn sổ theo dõi cân nặng hữu ích chỉ cần năm cột: ngày, giờ cân, số cân, trung bình 7 ngày và ghi chú hoàn cảnh. Cột ghi chú quan trọng không kém cột số, vì nó giải thích vì sao một con số lệch, và giúp nhân viên y tế đọc được chuỗi số của bạn nếu cần.
Bạn có thể ghi bằng giấy hay bảng tính, miễn là đều đặn và dễ xem lại. Phần dưới đây giải thích vì sao nên ghi thay vì nhớ, từng cột ghi gì, một mẫu ghi mười một ngày có tính trung bình, các ghi chú đáng có, cách tổng kết mỗi tháng bằng phép tính tay, và cách mang sổ đi khám sao cho có ích nhất.
Vì sao ghi lại thay vì nhớ
Trí nhớ về cân nặng rất kém tin cậy. Người ta thường nhớ con số thấp nhất hoặc cao nhất từng thấy, nhớ một con số "khoảng tháng trước" mà không chắc là sáng hay tối, mặc gì, cân ở đâu. Khi so con số hôm nay với một con số nhớ lờ mờ như vậy, kết luận gần như chắc chắn lệch.
Một cuốn sổ giải quyết ba việc. Thứ nhất, nó cho phép tính trung bình, thứ duy nhất đủ ổn định để đọc xu hướng. Thứ hai, nó giữ lại hoàn cảnh của từng con số, nhờ đó bạn phân biệt được dao động do ăn mặn với thay đổi thật. Thứ ba, khi cần đi khám, nó cho nhân viên y tế một chuỗi số có ngày tháng thay vì câu kể "dạo này hình như sụt cân".
Ghi sổ cũng có mặt trái: với một số người, nhìn chuỗi số hằng ngày làm tăng lo âu. Nếu bạn thấy mình mở sổ nhiều lần trong ngày, đọc đi đọc lại từng con số, hãy giãn nhịp ghi và chỉ xem phần tổng kết theo tuần hoặc tháng.
Các cột nên có và vì sao
Năm cột cơ bản cộng hai cột tuỳ chọn. Đừng thêm quá nhiều; sổ phức tạp thường bị bỏ dở sau vài tuần:
| Cột | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày tháng năm, có thể thêm thứ trong tuần | Để nhìn nhịp cuối tuần, so cùng thứ giữa các tuần |
| Giờ cân | Giờ thực tế, ví dụ 6 giờ 15 | Phát hiện ngay những con số cân sai giờ |
| Số cân | Con số gốc trên cân, không làm tròn, không trừ bớt | Dữ liệu chính, giữ nguyên để sau này tính lại được |
| Trung bình 7 ngày | Trung bình bảy sáng gần nhất | Đọc xu hướng thay vì từng ngày |
| Ghi chú | Vài chữ về hoàn cảnh | Giải thích con số lệch |
| Vòng eo (tuỳ chọn) | Đo mỗi tháng một lần, cùng cách đo | Thêm một góc nhìn ngoài cân nặng |
| Cân nào (tuỳ chọn) | Cân nhà, cân nơi khám, cân khác | Không trộn số của các cân khác nhau |
Trang đầu sổ nên dành cho thông tin cố định: chiều cao, loại cân, độ chia, kết quả tự kiểm cân, mức lệch so với cân ở cơ sở y tế nếu đã biết, và lời dặn của bác sĩ nếu có, ví dụ cân lúc nào, thay đổi bao nhiêu thì báo lại.
Mẫu ghi mười một ngày
Ví dụ giả định của anh Dũng, cân mỗi sáng sau khi đi vệ sinh, mặc đồ ngủ mỏng. Ngày 10 anh đi công tác nên không cân. Trung bình 7 ngày tính trên các ngày có số:
| Ngày | Giờ | Số cân | Trung bình 7 ngày | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 6:10 | 63,2 | ||
| 2 | 6:05 | 63,0 | ||
| 3 | 6:20 | 63,6 | tối qua ăn cỗ | |
| 4 | 6:10 | 63,3 | ||
| 5 | 6:00 | 63,1 | ||
| 6 | 6:15 | 62,9 | ||
| 7 | 6:10 | 63,0 | 63,16 | |
| 8 | 6:30 | 63,4 | 63,19 | ngủ 5 tiếng |
| 9 | 6:10 | 63,1 | 63,20 | |
| 10 | 63,13 | đi công tác, không cân | ||
| 11 | 6:05 | 62,8 | 63,05 |
Cách tính ngày 7: cộng bảy số 63,2 + 63,0 + 63,6 + 63,3 + 63,1 + 62,9 + 63,0 được 442,1, chia 7 được 63,16. Ngày 10 không có số, cửa sổ còn sáu số từ ngày 4 tới ngày 9, tổng 378,8, chia 6 được 63,13. Ngày 11, cửa sổ từ ngày 5 tới ngày 11 có sáu số, tổng 378,3, chia 6 được 63,05.
Nhìn cột số cân, ngày 3 nhảy lên 63,6 và ngày 8 lên 63,4, nhưng cột ghi chú giải thích ngay cả hai. Nhìn cột trung bình, cân nặng gần như đứng yên quanh 63,1 tới 63,2 kg suốt mười một ngày.
Những ghi chú đáng có
Ghi chú ngắn, vài chữ là đủ. Các hoàn cảnh dưới đây thường làm số buổi sáng lệch và đáng được ghi lại:
- Ăn uống: bữa tối rất mặn, ăn cỗ, ăn khuya, uống rượu bia, mấy ngày ăn nhiều cơm bánh dịp lễ.
- Ngủ: ngủ ít, thức khuya, đổi ca làm việc.
- Chu kỳ kinh nguyệt: ngày bắt đầu kỳ kinh, để sau vài tháng nhìn ra quy luật lên xuống của riêng mình.
- Sức khoẻ: ốm, sốt, tiêu chảy, táo bón, bắt đầu hoặc thay đổi thuốc do bác sĩ kê.
- Vận động: buổi tập nặng hôm trước, ngày đi bộ rất nhiều, ngày nằm nhiều.
- Cân và cách cân: đổi cân, dời chỗ đặt cân, thay pin, mặc khác mọi ngày, cân sai giờ.
- Hoàn cảnh khác: đi xa, chuyến bay dài, thời tiết rất nóng.
Ghi chú thuốc chỉ để ghi lại sự kiện, không phải để tự đánh giá thuốc. Nếu thấy cân nặng thay đổi rõ sau khi bắt đầu dùng thuốc nào đó, hãy mang sổ tới hỏi bác sĩ kê đơn, đừng tự ngừng thuốc.
Tổng kết tháng bằng phép tính tay
Cuối mỗi tháng dành năm phút để rút gọn cả tháng thành vài con số. Ví dụ của chị Vy:
- Đếm số ngày có số cân trong tháng. Tháng Mười chị có 26 ngày, tháng Mười Một có 24 ngày.
- Cộng tất cả các số cân trong tháng. Tháng Mười tổng là 1.606,8 kg; tháng Mười Một là 1.473,6 kg.
- Chia tổng cho số ngày: 1.606,8 chia 26 được 61,8 kg; 1.473,6 chia 24 được 61,4 kg. Đây là cân nặng trung bình của từng tháng.
- Lấy hiệu hai tháng: 61,4 trừ 61,8 bằng âm 0,4 kg, tức trung bình tháng sau thấp hơn tháng trước 0,4 kg.
- Đổi ra phần trăm: 0,4 chia 61,8 bằng 0,0065, nhân 100 được khoảng 0,65%.
- Ghi thêm số thấp nhất, cao nhất trong tháng và vòng eo nếu có đo, cùng một dòng nhận xét: tháng này có gì đặc biệt.
Sau vài tháng, trang tổng kết cho bạn một bức tranh rõ ràng hơn nhiều so với hàng trăm con số hằng ngày. Nếu trung bình tháng đi đều một hướng ba tháng liền mà bạn không có chủ ý thay đổi, đó là thông tin nên mang đi hỏi nhân viên y tế.
Ghi bằng giấy hay bảng tính
Sổ giấy có ưu điểm là luôn ở cạnh cân, không cần mở máy, và ít khiến bạn ngồi xem đi xem lại. Một cuốn sổ nhỏ kẻ sẵn năm cột, kèm chiếc bút buộc dây đặt cạnh cân, thường được duy trì lâu hơn mọi ứng dụng. Nhược điểm là phải tự tính trung bình; với máy tính bỏ túi, mỗi ngày chỉ mất chưa tới một phút theo cách trừ số cũ cộng số mới.
Bảng tính tiện cho việc tự tính trung bình, tổng kết tháng và vẽ đường xu hướng. Chỉ cần một cột ngày, một cột số, một cột trung bình dùng hàm trung bình của bảy ô gần nhất, và một cột ghi chú. Nhược điểm là phải nhớ nhập số, và nếu nhập dồn cuối tuần thì dễ quên ghi chú hoàn cảnh.
Cách kết hợp mà nhiều người áp dụng: ghi số và ghi chú vào sổ giấy mỗi sáng, cuối tuần chép sang bảng tính để tính toán và lưu lâu dài. Dù chọn cách nào, giữ con số gốc và không sửa số cũ; nếu ghi nhầm, gạch đi và ghi số đúng bên cạnh.
Đọc lại sổ sau ba tháng: năm câu hỏi
Mỗi quý, mở sổ ra đọc lại một lượt với năm câu hỏi dưới đây. Mỗi câu chỉ cần trả lời bằng một, hai dòng ở trang tổng kết:
- Trung bình ba tháng đi lên, đi xuống hay nằm ngang? So ba con số trung bình tháng. Nằm ngang trong khoảng vài trăm gam là ổn định.
- Mức dao động hằng ngày của mình là bao nhiêu? Xem số cao nhất trừ số thấp nhất trong mỗi tuần. Biết con số này, lần sau thấy một ngày lệch bạn sẽ bình tĩnh hơn.
- Những ghi chú nào hay đi kèm số cao? Nhiều người phát hiện ra quy luật riêng: sau bữa cỗ, sau đêm ngủ ít, trước kỳ kinh. Đó là thông tin về cơ thể bạn, không phải lời phán xét.
- Có đoạn nào thiếu số dài ngày không, vì sao? Thiếu số vì đi xa là bình thường. Thiếu số vì sợ nhìn con số là tín hiệu nên chú ý tới cảm xúc của mình với việc cân.
- Có thay đổi nào cần hỏi nhân viên y tế không? Trung bình đi đều một hướng mà không chủ ý, dao động lớn hơn hẳn trước đây, hay thay đổi kèm triệu chứng đáng lo.
Năm câu này biến cuốn sổ từ nơi chứa số thành nơi chứa hiểu biết về chính bạn. Ghi câu trả lời lại; ba tháng sau đọc so với lần trước.
Mang sổ đi khám sao cho có ích
Khi đi khám, nhân viên y tế thường có ít thời gian. Một trang tóm tắt giúp họ nắm thông tin nhanh hơn cả cuốn sổ. Trước buổi khám, hãy viết ra một trang gồm: chiều cao, cân nặng trung bình của ba tháng gần nhất, cân nặng thấp nhất và cao nhất trong giai đoạn đó, vòng eo nếu có, và những thay đổi bạn lo, kèm thời điểm bắt đầu.
Mang theo cả cuốn sổ phòng khi họ muốn xem chi tiết, nhưng mở trang tóm tắt ra trước. Nói rõ cách cân của bạn: cân ở nhà buổi sáng, mặc đồ mỏng, loại cân gì, và nếu biết thì cân nhà lệch so với cân nơi khám bao nhiêu.
Nếu bạn ghi sổ vì lo một thay đổi, như cân giảm dần không rõ lý do hay tăng nhanh kèm sưng phù, đừng đợi đủ ba tháng mới đi khám. Sổ ghi được bao nhiêu ngày thì mang bấy nhiêu ngày. Và nếu việc ghi sổ khiến bạn lo âu, kiểm soát ăn uống quá mức, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Sổ theo dõi cân nặng cần ghi những gì?
Tối thiểu năm cột: ngày, giờ cân, số cân gốc, trung bình 7 ngày và ghi chú hoàn cảnh. Có thể thêm vòng eo mỗi tháng và cột ghi cân nào nếu đôi khi cân ở nơi khác. Trang đầu sổ ghi chiều cao, loại cân và lời dặn của bác sĩ nếu có.
Có nên làm tròn số cân khi ghi không?
Không. Ghi đúng con số trên cân. Làm tròn từng số trước khi tính trung bình sẽ cộng dồn sai số. Chỉ làm tròn kết quả trung bình khi đọc, ví dụ về một chữ số thập phân.
Quên cân vài ngày thì ghi thế nào?
Để trống ô số cân, ghi chú lý do nếu có, và tính trung bình trên các ngày có số. Đừng điền số đoán. Nếu cửa sổ bảy ngày chỉ còn dưới bốn số, đánh dấu trung bình là không đủ số.
Có cần ghi cân nặng mỗi ngày không?
Không bắt buộc. Nếu cân mỗi sáng thì ghi mỗi sáng. Nếu chọn nhịp thưa hơn như ba sáng liền mỗi tháng, chỉ cần ghi ba số đó và trung bình của chúng. Quan trọng là đều đặn và cùng điều kiện.
Nên mang gì khi đi khám để bác sĩ dễ xem?
Một trang tóm tắt gồm chiều cao, cân nặng trung bình ba tháng gần nhất, số thấp nhất và cao nhất, vòng eo nếu có và những thay đổi bạn lo. Mang theo cả sổ để họ xem chi tiết nếu cần.
Ghi sổ làm mình lo lắng hơn thì sao?
Hãy giãn nhịp ghi và chỉ xem tổng kết theo tuần hoặc tháng. Nếu lo âu kéo dài, kèm bỏ bữa hay ăn uống mất kiểm soát, nên tạm dừng cân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.