BMI cho biết cân nặng của bạn so với chiều cao, còn vòng eo cho biết mỡ có dồn ở vùng bụng hay không; hai chỉ số đo hai điều khác nhau nên đọc cùng lúc mới đủ. Một người có BMI bình thường vẫn có thể có vòng eo vượt ngưỡng, và một người có BMI cao vì nhiều cơ lại có thể có vòng eo dưới ngưỡng.
Nhiều hướng dẫn khám sức khoẻ khuyên đo cả hai vì mỗi chỉ số bù cho điểm mù của chỉ số kia. Phần dưới nhắc lại cách tính từng chỉ số, đặt chúng cạnh nhau trong một bảng ghép, đi qua năm ví dụ tính tay với những kết hợp hay gặp, và chỉ ra lúc nào nên tin chỉ số nào hơn.
Mỗi chỉ số đo điều gì
BMI, chỉ số khối cơ thể, tính bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Nó trả lời câu hỏi: so với chiều cao, cân nặng của bạn ở mức nào. BMI không biết cân nặng đó đến từ mỡ, cơ, xương hay nước, cũng không biết mỡ nằm ở đâu. Ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới là 18,5, 25 và 30; ngưỡng thường dùng cho người châu Á là 18,5, 23 và 25.
Vòng eo là chu vi bụng đo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu. Nó trả lời câu hỏi khác: mỡ có tập trung ở vùng giữa thân hay không. Vòng eo không biết bạn nặng bao nhiêu, cao bao nhiêu. Ngưỡng thường dùng cho người châu Á là 90 cm với nam và 80 cm với nữ.
Vì hai chỉ số đo hai thứ khác nhau, chúng thường đi cùng chiều nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Khi chúng nói khác nhau, đó chính là lúc thông tin có giá trị nhất: nó cho thấy cơ thể bạn không giống "người trung bình" mà ngưỡng được xây dựng cho.
Về cách làm, hai chỉ số cũng khác nhau. BMI cần một chiếc cân và một lần đo chiều cao, sai số chủ yếu đến từ cân không chuẩn và chiều cao ghi theo trí nhớ. Vòng eo cần một thước dây và một chút kỹ năng, sai số chủ yếu đến từ chỗ đặt thước và việc hóp bụng. Biết nguồn sai số của từng chỉ số giúp bạn hiểu vì sao đôi khi chúng lệch nhau mà không phải do cơ thể thay đổi.
Bảng ghép BMI và vòng eo theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á
Bảng dưới đặt hai chỉ số cạnh nhau. Cột BMI dùng ngưỡng thường dùng cho người châu Á; vòng eo "dưới" hoặc "từ ngưỡng" nghĩa là so với 90 cm (nam) hoặc 80 cm (nữ). Cột cuối chỉ là gợi ý đọc, không phải kết luận sức khoẻ.
| BMI | Vòng eo dưới ngưỡng | Vòng eo từ ngưỡng trở lên |
|---|---|---|
| dưới 18,5 | Cân nặng thấp so với chiều cao; nếu sụt cân không rõ lý do nên đi khám | Ít gặp; bụng to khi người gầy cần được thăm khám để tìm nguyên nhân |
| 18,5 đến dưới 23 | Hai chỉ số cùng ở vùng thường thấy | Cân nặng bình thường nhưng mỡ dồn về bụng; nên kể khi khám |
| 23 đến dưới 25 | Cân nặng nhỉnh hơn, mỡ chưa dồn ở bụng; có thể do khung người hoặc cơ | Hai chỉ số cùng nhích lên; theo dõi và trao đổi khi khám |
| từ 25 | Cân nặng cao nhưng bụng không lớn; thường gặp ở người nhiều cơ, cần xem thêm | Hai chỉ số cùng cao; nên đưa vào buổi khám định kỳ |
Đọc bảng theo ô chứ không theo từng hàng hay cột riêng lẻ. Ô "BMI 18,5 đến dưới 23, vòng eo từ ngưỡng" là ô mà nếu chỉ đo BMI sẽ bị bỏ sót hoàn toàn. Ô "BMI từ 25, vòng eo dưới ngưỡng" là ô mà nếu chỉ đo BMI sẽ đánh giá quá mức.
Năm ví dụ tính tay
Ví dụ 1. Chị Lan cao 1,58 m, nặng 60 kg, vòng eo 76 cm. Bình phương chiều cao là 1,58 × 1,58 = 2,4964. BMI = 60 : 2,4964 ≈ 24,0. Theo ngưỡng châu Á, chị ở nhóm 23 đến dưới 25; vòng eo 76 cm dưới ngưỡng 80 cm. Chị rơi vào ô "cân nặng nhỉnh hơn, mỡ chưa dồn ở bụng".
Ví dụ 2. Ông Bảy cao 1,62 m, nặng 57 kg, vòng eo 91 cm. Bình phương chiều cao là 2,6244. BMI = 57 : 2,6244 ≈ 21,7, trong khoảng bình thường; nhưng vòng eo 91 cm vượt ngưỡng 90 cm của nam. Đây là kiểu "gầy mà bụng to", chỉ nhìn BMI sẽ không thấy.
Ví dụ 3. Anh Khoa cao 1,75 m, nặng 80 kg, tập thể hình đều đặn, vòng eo 84 cm. Bình phương chiều cao là 3,0625. BMI = 80 : 3,0625 ≈ 26,1, thuộc nhóm từ 25 theo ngưỡng châu Á; nhưng vòng eo 84 cm dưới ngưỡng 90 cm. Cân nặng cao phần lớn có thể là cơ.
Ví dụ 4. Anh Hùng cao 1,70 m, nặng 74 kg, vòng eo 92 cm. Bình phương chiều cao là 2,89. BMI = 74 : 2,89 ≈ 25,6; vòng eo vượt ngưỡng 2 cm. Hai chỉ số cùng cao.
Ví dụ 5. Chị Hà cao 1,55 m, nặng 52 kg, vòng eo 72 cm. Bình phương chiều cao là 2,4025. BMI = 52 : 2,4025 ≈ 21,6; vòng eo dưới ngưỡng 80 cm. Hai chỉ số cùng ở vùng thường thấy.
Khi nào nên tin chỉ số nào hơn
Người nhiều cơ: tin vòng eo hơn BMI. Cơ nặng hơn mỡ cùng thể tích, nên người tập thể hình, người lao động chân tay nặng có BMI cao mà mỡ không nhiều. Vòng eo dưới ngưỡng là tín hiệu cho thấy BMI đang đánh giá quá mức.
Người lớn tuổi: đọc cả hai, và thêm sức cơ. Theo tuổi, cơ giảm và mỡ tăng nhưng cân nặng có thể không đổi. BMI đứng yên trong khi vòng eo tăng là kiểu thay đổi hay gặp. Nhân viên y tế thường xem thêm sức cầm nắm, tốc độ đi bộ.
Người rất thấp hoặc rất cao: thêm tỷ lệ eo/chiều cao. BMI đã điều chỉnh theo chiều cao, nhưng ngưỡng vòng eo thì không. Với người lệch xa chiều cao trung bình, tỷ lệ vòng eo chia chiều cao giúp đọc vòng eo công bằng hơn.
Người vừa thay đổi cân nặng nhanh: theo dõi cả hai theo thời gian. Khi cân nặng thay đổi, BMI đổi theo ngay, còn vòng eo cho biết phần thay đổi có nằm ở bụng hay không. Một lần đo không nói được nhiều; nhiều lần đo theo cùng một cách mới thấy được hướng.
Phụ nữ mang thai: không dùng cả hai theo bảng. Trong thai kỳ, cân nặng và vòng bụng thay đổi theo sự phát triển của thai; theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
Những sai lầm khi đọc BMI và vòng eo cùng lúc
Dùng ngưỡng của hai hệ trộn lẫn. Có người đọc BMI theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới (25 là thừa cân) nhưng đọc vòng eo theo ngưỡng châu Á (90 cm), hoặc ngược lại. Kết luận sẽ không nhất quán. Chọn một hệ ngưỡng cho cả hai, tốt nhất là hệ nơi bạn khám đang dùng.
So BMI với vòng eo của người khác. Hai người cùng BMI có thể khác vòng eo vì khác chiều cao, giới tính, khối cơ. So số của mình qua các lần đo có ý nghĩa hơn nhiều so với so với bạn bè.
Đo cân một ngày, đo eo một ngày khác. Cân nặng dao động theo nước, theo bữa ăn; vòng eo dao động theo hơi trong ruột. Đặt hai số đo ở hai ngày khác nhau vào cùng một ô của bảng ghép là thêm sai số không cần thiết.
Làm tròn BMI quá sớm. Chị Lan có BMI 24,03; làm tròn thành 24 thì vẫn cùng nhóm. Nhưng một người có BMI 22,96 mà làm tròn thành 23 thì đổi nhóm theo ngưỡng châu Á. Giữ một chữ số sau dấu phẩy khi đối chiếu.
Coi một ô trong bảng là chẩn đoán. Bảng ghép giúp sắp xếp thông tin. Nó không biết huyết áp, xét nghiệm, tiền sử gia đình của bạn, nên không thể cho biết bạn có bệnh hay không.
Tình huống giả định: hai người cùng BMI 25,6
Anh Hùng và anh Phong đều có BMI khoảng 25,6. Anh Hùng cao 1,70 m, nặng 74 kg, vòng eo 92 cm. Anh Phong cao 1,60 m, nặng 66 kg: bình phương chiều cao là 1,60 × 1,60 = 2,56, BMI = 66 : 2,56 ≈ 25,8, gần bằng anh Hùng. Vòng eo của anh Phong là 86 cm.
Nếu chỉ nhìn BMI, hai anh gần như giống nhau. Nhìn vòng eo, anh Hùng vượt ngưỡng 90 cm còn anh Phong dưới ngưỡng. Tính thêm tỷ lệ vòng eo trên chiều cao: anh Hùng 92 : 170 ≈ 0,54; anh Phong 86 : 160 ≈ 0,54. Hoá ra tính theo khung người, vùng bụng của hai anh chiếm tỷ phần như nhau; anh Phong dưới ngưỡng 90 cm chủ yếu vì thấp hơn.
Ví dụ này cho thấy không có chỉ số nào tự nó đủ. BMI, vòng eo và tỷ lệ eo/chiều cao mỗi thứ chiếu một góc. Mang cả ba con số, kèm ngày đo, vào buổi khám giúp nhân viên y tế đọc nhanh hơn và hỏi đúng chỗ hơn.
Khi nào nên mang hai chỉ số đi hỏi
Nên trao đổi với nhân viên y tế khi vòng eo của bạn vượt ngưỡng dù BMI bình thường, khi cả hai chỉ số cùng cao, hoặc khi một trong hai thay đổi đều qua nhiều lần đo. Những câu hữu ích để hỏi: với hai chỉ số này có cần xét nghiệm gì thêm; nơi khám dùng ngưỡng nào; bao lâu nên đo lại.
Trường hợp BMI dưới 18,5, nhất là khi cân nặng giảm mà bạn không chủ ý, ăn kém, mệt, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chứ không chỉ theo dõi ở nhà. Bụng to lên trong khi chân tay gầy đi cũng là dấu hiệu nên đi khám sớm.
Nếu bạn nhận thấy mình kiểm tra cân nặng và vòng eo nhiều lần mỗi ngày, ăn uống thất thường vì các con số, hãy nói điều đó với nhân viên y tế hoặc tìm đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Chỉ số là công cụ để hiểu cơ thể, không phải thước đo giá trị của một người.
Câu hỏi thường gặp
BMI bình thường mà vòng eo to có sao không?
Đây là trường hợp đáng để ý vì mỡ có thể đang dồn về vùng bụng dù cân nặng so với chiều cao bình thường. Không phải chẩn đoán, nhưng nên kể số đo khi khám để được xem thêm huyết áp, đường huyết, mỡ máu.
Nên đo BMI hay vòng eo?
Nên đo cả hai. BMI cho biết cân nặng so với chiều cao, vòng eo cho biết mỡ có dồn ở bụng không. Mỗi chỉ số bù cho điểm mù của chỉ số kia, và nhiều hướng dẫn khám sức khoẻ dùng cả hai.
BMI cao nhưng vòng eo nhỏ thì đọc thế nào?
Thường gặp ở người nhiều cơ như người tập thể hình hay lao động nặng. Cân nặng cao có thể chủ yếu là cơ, nên BMI đang đánh giá quá mức. Muốn chắc hơn có thể đo tỷ lệ mỡ bằng phương pháp phù hợp ở cơ sở y tế.
Ngưỡng BMI cho người châu Á là bao nhiêu?
Ngưỡng thường dùng cho người châu Á là dưới 18,5 thiếu cân, 18,5 đến dưới 23 bình thường, 23 đến dưới 25 thừa cân, từ 25 béo phì. Ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới là 18,5, 25 và 30.
Có cần tính tỷ lệ eo/chiều cao nếu đã có BMI và vòng eo không?
Không bắt buộc, nhưng hữu ích với người rất thấp hoặc rất cao, vì ngưỡng vòng eo là con số cố định không điều chỉnh theo chiều cao. Tỷ lệ này chỉ cần một phép chia và mốc dễ nhớ là 0,5.
Đo BMI và vòng eo bao lâu một lần?
Với người lớn khoẻ mạnh, vài tháng một lần là đủ để thấy xu hướng. Ghi cả hai chỉ số cùng ngày, cùng buổi, cùng cách đo. Nếu đang được nhân viên y tế theo dõi, làm theo lịch họ hẹn.