BMR (basal metabolic rate, tỷ lệ chuyển hoá cơ bản) là lượng năng lượng cơ thể dùng trong một ngày khi bạn nằm nghỉ hoàn toàn, tỉnh táo, không tiêu hoá bữa ăn và ở nhiệt độ dễ chịu — tức phần năng lượng chỉ để giữ cho tim đập, phổi thở, não làm việc và các tế bào sống. Con số này thường được ghi bằng kilocalo mỗi ngày (kcal/ngày); với phần lớn người lớn, nó rơi vào khoảng vài trăm đến hai nghìn kcal tuỳ cân nặng, chiều cao, tuổi, giới tính và khối cơ.
Điều cần nhớ ngay từ đầu: con số BMR bạn thấy trên cân thành phần, trên trang tính hay trong ứng dụng hầu như luôn là ước tính từ công thức, không phải đo trực tiếp. Nó hữu ích để hiểu vì sao người này cần nhiều năng lượng hơn người kia, nhưng không phải mức ăn khuyến nghị và không cho biết bạn khoẻ hay không. Phần dưới giải thích BMR nằm ở đâu trong tổng năng lượng mỗi ngày, cái gì làm nó cao thấp, và đọc nó thế nào cho khỏi hiểu lầm.
BMR, RMR và năng lượng lúc nghỉ: ba cách gọi khác nhau ở đâu
Trong tài liệu và trên các thiết bị, bạn sẽ gặp ba cụm gần nhau. BMR là năng lượng cơ bản đo trong điều kiện rất chặt: sáng sớm, vừa ngủ dậy, nhịn ăn khoảng mười hai giờ, nằm yên trong phòng có nhiệt độ trung tính, không vận động trước đó. RMR (resting metabolic rate, năng lượng lúc nghỉ) đo trong điều kiện lỏng hơn một chút: có thể đo vào ban ngày, sau khi nằm nghỉ mười lăm đến ba mươi phút, không đòi nhịn ăn lâu như vậy. Vì điều kiện lỏng hơn nên RMR thường nhỉnh hơn BMR một chút.
Cụm thứ ba là năng lượng tiêu hao lúc nghỉ (REE) — về cơ bản là RMR quy ra cả ngày. Trên thực tế đời thường, ba cụm này hay bị dùng lẫn lộn, và phần lớn công thức phổ biến hiện nay thực chất ước tính RMR dù vẫn ghi là BMR. Với người dùng bình thường, sự khác biệt giữa BMR và RMR nhỏ hơn nhiều so với sai số của chính công thức, nên bạn không cần băn khoăn quá. Điều đáng nhớ là cả ba đều chỉ phần năng lượng khi nằm yên, chưa tính đi lại, làm việc, tập luyện hay tiêu hoá bữa ăn.
Khi đọc một con số, hãy xem nó được ghi là gì và lấy từ đâu: đo bằng máy chuyên dụng ở cơ sở y tế, hay tính từ cân nặng và chiều cao. Hai nguồn này có độ tin cậy rất khác nhau, như các mục sau sẽ giải thích.
Năng lượng cơ bản được dùng vào việc gì
Các cơ quan nội tạng dùng phần lớn. Gan, não, tim và thận nặng không nhiều so với toàn bộ cơ thể nhưng hoạt động liên tục cả ngày lẫn đêm, nên chiếm phần rất lớn năng lượng lúc nghỉ. Đó là lý do BMR không về gần bằng không khi bạn ngủ: não vẫn làm việc, tim vẫn bơm máu, gan vẫn xử lý chất.
Cơ xương dùng một phần đáng kể vì khối lượng lớn. Mỗi kilôgam cơ lúc nghỉ dùng ít năng lượng hơn nhiều so với mỗi kilôgam gan hay não, nhưng cơ chiếm tỷ lệ lớn trong cơ thể nên tổng phần của cơ vẫn đáng kể. Người có nhiều khối cơ thường có BMR cao hơn người cùng cân nặng nhưng ít cơ hơn.
Mô mỡ dùng ít năng lượng trên mỗi kilôgam. Mô mỡ không trơ hoàn toàn nhưng tiêu hao lúc nghỉ thấp hơn cơ khá nhiều. Vì vậy hai người nặng bằng nhau mà thành phần cơ thể khác nhau sẽ có năng lượng cơ bản khác nhau, dù công thức chỉ dựa trên cân nặng lại cho ra cùng một con số.
Giữ thân nhiệt, thở, bơm máu, duy trì tế bào. Phần còn lại dành cho việc giữ nhiệt độ cơ thể, hoạt động của cơ hô hấp, tái tạo tế bào và vận chuyển chất qua màng tế bào. Đây là những việc bạn không cảm nhận được nhưng diễn ra từng giây.
Những yếu tố làm BMR người này khác người kia
Không có một con số BMR "chuẩn" cho mọi người. Bảng dưới gom các yếu tố hay gặp và chiều ảnh hưởng chung; mức ảnh hưởng cụ thể thay đổi theo từng người nên chỉ ghi nguyên tắc.
| Yếu tố | Chiều ảnh hưởng chung | Ghi chú khi đọc số |
|---|---|---|
| Cân nặng | Nặng hơn thường BMR cao hơn | Cơ thể lớn hơn có nhiều mô cần duy trì hơn |
| Chiều cao | Cao hơn thường BMR cao hơn | Liên quan tới diện tích bề mặt và kích thước cơ quan |
| Tuổi | Lớn tuổi hơn thường BMR thấp hơn | Một phần do khối cơ giảm dần theo năm tháng |
| Giới tính | Nam thường cao hơn nữ cùng cân nặng | Chủ yếu do khác biệt về khối cơ và tỷ lệ mỡ |
| Khối cơ | Nhiều cơ hơn thường BMR cao hơn | Công thức chỉ dùng cân nặng không thấy được điều này |
| Tình trạng sức khoẻ | Có thể làm tăng hoặc giảm | Ví dụ sốt, bệnh tuyến giáp — cần nhân viên y tế đánh giá |
| Nhiệt độ môi trường | Lạnh hoặc nóng nhiều làm thay đổi | Thường nhỏ trong sinh hoạt thường ngày |
Đọc bảng này theo chiều ngang: một người cao, trẻ, nhiều cơ sẽ có BMR cao hơn một người thấp, lớn tuổi, ít cơ dù hai người nặng bằng nhau. Đó cũng là lý do so sánh BMR của bạn với bạn bè gần như không nói lên điều gì.
Ước tính BMR thế nào: một ví dụ tính tay
Đo BMR thật cần máy đo khí thở ở cơ sở y tế. Trong đời thường, người ta ước tính bằng công thức dựa trên cân nặng, chiều cao, tuổi và giới tính. Công thức hay được dùng nhất hiện nay là Mifflin-St Jeor: với nam, BMR = 10 × cân nặng (kg) + 6,25 × chiều cao (cm) − 5 × tuổi + 5; với nữ, thay số +5 cuối bằng −161.
Ví dụ anh Tuấn 28 tuổi, cao 172 cm, nặng 75 kg. Tính từng phần: 10 × 75 = 750; 6,25 × 172 = 1.075; 5 × 28 = 140. Cộng lại: 750 + 1.075 − 140 + 5 = 1.690 kcal/ngày. Nghĩa là nếu anh Tuấn nằm yên cả ngày, không ăn, không đi lại, cơ thể anh ước tính dùng khoảng 1.690 kcal chỉ để duy trì sự sống.
Con số này nên được đọc kèm chữ "khoảng". Hai người cùng thông số với anh Tuấn có thể có BMR thật lệch nhau vài trăm kcal vì khối cơ khác nhau. Cách tính chi tiết từng bước, kèm ví dụ cho nữ và cách làm tròn, nằm trong bài riêng về công thức Mifflin-St Jeor; ở đây chỉ cần hiểu BMR được tính từ những thông tin nào.
Đọc con số BMR: ba hiểu lầm hay gặp
BMR là một con số dễ bị đọc quá tay. Ba hiểu lầm dưới đây gặp rất thường xuyên trong các nhóm trao đổi về sức khoẻ:
- "BMR là lượng calo cơ thể cần mỗi ngày." Không đúng. BMR chỉ là phần lúc nằm nghỉ. Một ngày bình thường còn có đi lại, làm việc, tiêu hoá bữa ăn, nên tổng năng lượng (TDEE) luôn cao hơn BMR.
- "Ăn dưới BMR là hỏng chuyển hoá." Câu này lan truyền nhiều nhưng không có ngưỡng cứng nào như vậy. Chuyện ăn bao nhiêu là phù hợp phụ thuộc tình trạng của từng người và nên bàn với chuyên gia dinh dưỡng, không suy ra từ một con số ước tính.
- "BMR cao là khoẻ, BMR thấp là yếu." BMR cao thấp chủ yếu phản ánh kích thước cơ thể, tuổi và khối cơ. Một người nhỏ con có BMR thấp hơn một người to cao là điều bình thường, không nói lên ai khoẻ hơn.
Nếu cần dùng BMR vào việc gì cụ thể, hãy coi nó là điểm xuất phát để ước tính tổng năng lượng, rồi so với thực tế cân nặng của bạn theo thời gian, thay vì bám vào con số trên màn hình.
Giới hạn của con số BMR
Công thức ước tính được xây dựng từ dữ liệu của những nhóm người cụ thể. Với người có thể trạng gần với nhóm đó, kết quả thường khá sát; với người khác xa — rất nhiều cơ, rất ít cơ, cao tuổi, thừa cân nhiều — sai lệch có thể lớn. Thường người ta chấp nhận rằng công thức tốt nhất cũng chỉ đúng trong khoảng cộng trừ một phần mười với phần đông người lớn, và có những người lệch nhiều hơn.
Con số BMR trên cân thành phần cơ thể cũng là ước tính: cân đo điện trở để đoán khối cơ và mỡ, rồi đưa vào một công thức. Sai số của bước đoán thành phần cộng thêm sai số của công thức, nên đừng ngạc nhiên khi hai chiếc cân cho hai con số BMR khác nhau cả trăm kcal.
Thêm nữa, BMR thật thay đổi theo ngày: sau một đêm ngủ kém, khi đang sốt, khi trời lạnh, trong những giai đoạn thay đổi hormone. Một con số duy nhất không nắm được hết những biến động đó. Cách dùng hợp lý là xem BMR như một bức ảnh chụp mờ, đủ để so sánh xu hướng, không đủ để kết luận về cơ thể.
Tình huống giả định: hai chị em cùng cân nặng
Chị Hà và em gái là Hương cùng nặng 55 kg, cùng cao 158 cm. Chị Hà 45 tuổi, ít vận động; Hương 25 tuổi, tập thể hình đều đặn. Dùng Mifflin-St Jeor cho nữ: phần chung là 10 × 55 + 6,25 × 158 − 161 = 550 + 987,5 − 161 = 1.376,5. Trừ phần tuổi: chị Hà trừ 5 × 45 = 225 còn 1.151,5 kcal; Hương trừ 5 × 25 = 125 còn 1.251,5 kcal.
Công thức cho ra chênh lệch 100 kcal, hoàn toàn do tuổi. Nhưng trên thực tế, Hương có nhiều khối cơ hơn nên BMR thật của Hương có thể còn cao hơn con số công thức, còn chị Hà có thể thấp hơn. Công thức không thấy được khác biệt về cơ, nên hai chị em không nên so con số của nhau rồi lo lắng.
Điều hai chị em rút ra được: BMR là điểm tham chiếu cá nhân. Theo dõi cân nặng, vòng eo và cảm giác cơ thể theo nhiều tuần sẽ cho biết nhiều hơn là đem một con số ước tính ra so sánh.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
BMR ước tính không dùng để tự đánh giá sức khoẻ. Tuy vậy có những dấu hiệu đi kèm chuyện năng lượng mà bạn nên mang tới cơ sở y tế thay vì tự tra công thức: cân nặng giảm nhanh mà không chủ ý, luôn thấy lạnh hoặc nóng bất thường, tim đập nhanh khi nghỉ, mệt mỏi kéo dài, ăn uống thay đổi rõ mà không rõ lý do. Đây là những điều cần nhân viên y tế khám và có thể làm xét nghiệm, không phải chuyện chỉnh lại con số BMR.
Nếu bạn đang ăn rất ít, sợ tăng cân tới mức ảnh hưởng sinh hoạt, hoặc cân nặng sụt mà không giải thích được, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa dinh dưỡng hoặc chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Khi đi khám, mang theo chiều cao, cân nặng các tháng gần đây và mô tả sinh hoạt một ngày bình thường. Câu nên hỏi: "Trường hợp này có cần đo năng lượng lúc nghỉ thật không, hay ước tính bằng công thức là đủ?"
Câu hỏi thường gặp
BMR và calo cần mỗi ngày có giống nhau không?
Không giống. BMR chỉ là phần năng lượng khi nằm nghỉ hoàn toàn. Năng lượng cần trong một ngày còn gồm đi lại, làm việc, tập luyện và tiêu hoá thức ăn, nên tổng năng lượng mỗi ngày luôn lớn hơn BMR, thường được ước tính bằng cách nhân BMR với hệ số vận động.
BMR trên cân điện tử có chính xác không?
Đó là con số ước tính hai lần: cân đoán khối cơ và mỡ bằng điện trở, rồi đưa vào công thức. Mỗi bước đều có sai số, nên con số chỉ nên dùng để xem xu hướng trên cùng một chiếc cân, đo cùng điều kiện, không nên coi là giá trị thật của cơ thể.
Vì sao BMR của nam thường cao hơn nữ?
Ở cùng cân nặng và chiều cao, nam thường có tỷ lệ khối cơ cao hơn và tỷ lệ mỡ thấp hơn nữ. Cơ dùng nhiều năng lượng lúc nghỉ hơn mỡ, nên công thức đặt hằng số khác nhau cho nam và nữ để phản ánh khác biệt trung bình này.
BMR có tăng khi ngủ ít không?
Năng lượng lúc nghỉ dao động theo nhiều yếu tố như giấc ngủ, nhiệt độ, tình trạng sức khoẻ, nhưng công thức ước tính không phản ánh được những dao động đó. Nếu thiếu ngủ kéo dài kèm mệt mỏi, điều nên làm là hỏi nhân viên y tế, không phải chỉnh lại con số BMR.
Có nên ăn đúng bằng BMR không?
BMR không phải mức ăn khuyến nghị. Nó chỉ là phần năng lượng lúc nằm yên, chưa tính sinh hoạt. Chuyện ăn bao nhiêu phù hợp với bạn phụ thuộc mục tiêu, sức khoẻ và thói quen, nên bàn với chuyên gia dinh dưỡng thay vì lấy một con số ước tính làm chuẩn.
Đo BMR thật ở đâu?
BMR hoặc năng lượng lúc nghỉ có thể đo bằng phương pháp đo nhiệt lượng gián tiếp, phân tích khí thở ra, thường có ở một số cơ sở y tế hoặc cơ sở nghiên cứu dinh dưỡng. Việc này thường chỉ cần khi nhân viên y tế thấy ước tính bằng công thức không đủ tin cậy cho trường hợp của bạn.