Công thức Katch-McArdle ước tính BMR từ khối nạc, không cần tuổi hay giới tính: BMR = 370 + 21,6 × khối nạc (kg), trong đó khối nạc = cân nặng × (1 − tỷ lệ mỡ). Ví dụ anh Minh nặng 68 kg, tỷ lệ mỡ 20%, có khối nạc 54,4 kg và BMR ước tính 370 + 21,6 × 54,4 = 1.545,04, khoảng 1.545 kcal/ngày.
Công thức này hấp dẫn người tập luyện vì nó "nhìn thấy" khối cơ — điều Mifflin-St Jeor và Harris-Benedict không làm được. Nhưng nó đổi một nguồn sai số lấy một nguồn sai số khác: kết quả chỉ tốt bằng con số tỷ lệ mỡ bạn đưa vào. Bài này giải thích khối nạc là gì, tính thế nào, sai số tỷ lệ mỡ ảnh hưởng ra sao, và khi nào nên dùng công thức này.
Khối nạc là gì và vì sao nó liên quan tới năng lượng
Khối nạc (lean body mass) là toàn bộ cân nặng trừ đi phần mỡ: cơ, xương, nội tạng, máu, nước và các mô khác. Một số tài liệu phân biệt khối nạc với "khối không mỡ" (fat-free mass) ở chỗ khối nạc vẫn tính một lượng nhỏ mỡ thiết yếu trong tuỷ xương và nội tạng, nhưng trong đời thường và trong công thức Katch-McArdle, hai cụm này được dùng gần như thay nhau.
Lý do khối nạc gắn với năng lượng: phần lớn năng lượng lúc nghỉ được dùng bởi các mô không phải mỡ — nội tạng làm việc liên tục, cơ duy trì trương lực. Mô mỡ tiêu hao ít hơn nhiều trên mỗi kilôgam. Vì vậy, khi biết khối nạc, ta có một biến số giải thích BMR tốt hơn cân nặng tổng, nhất là ở người có thành phần cơ thể khác xa trung bình.
Chính vì khối nạc đã gói gọn phần lớn khác biệt giữa nam và nữ, giữa người trẻ và người già, nên công thức Katch-McArdle không cần biến tuổi hay giới tính. Một người nữ và một người nam có cùng khối nạc sẽ được công thức cho cùng một kết quả.
Tính từng bước: từ tỷ lệ mỡ tới BMR
Ví dụ chị Thu nặng 60 kg, kết quả đo tỷ lệ mỡ là 30%. Làm theo các bước:
- Đổi tỷ lệ mỡ ra số thập phân: 30% = 0,30.
- Tính khối mỡ: 60 × 0,30 = 18 kg.
- Tính khối nạc: 60 − 18 = 42 kg. Cách viết gọn: 60 × (1 − 0,30) = 60 × 0,70 = 42 kg.
- Nhân hệ số: 21,6 × 42 = 907,2.
- Cộng hằng số: 370 + 907,2 = 1.277,2.
- Làm tròn: khoảng 1.280 kcal/ngày.
Để so sánh, nếu chị Thu 35 tuổi, cao 158 cm, Mifflin-St Jeor cho 1.251,5 kcal. Hai cách tính gần nhau vì chị Thu có tỷ lệ mỡ ở mức thường gặp với phụ nữ. Khoảng cách sẽ lớn hơn ở người có tỷ lệ mỡ rất thấp hoặc rất cao.
Lưu ý khi đọc kết quả của cân: nhiều chiếc cân hiển thị sẵn "khối nạc" hoặc "khối không mỡ" bằng kilôgam. Nếu có, bạn dùng thẳng con số đó, bỏ qua bước nhân tỷ lệ mỡ. Nếu cân chỉ hiển thị "khối cơ", đừng đưa khối cơ vào công thức — khối cơ nhỏ hơn khối nạc vì không tính xương, nội tạng, nước ngoài cơ, nên kết quả sẽ thấp sai.
Sai số tỷ lệ mỡ đi thẳng vào kết quả
Điểm yếu lớn nhất của Katch-McArdle là đầu vào. Tỷ lệ mỡ đo bằng cân điện trở, kẹp nếp da hay ước lượng bằng mắt đều có sai số vài điểm phần trăm. Bảng dưới cho thấy với chị Thu nặng 60 kg, nếu tỷ lệ mỡ thật lệch năm điểm so với số đo, kết quả thay đổi thế nào:
| Tỷ lệ mỡ đưa vào | Khối nạc (kg) | BMR Katch-McArdle (kcal/ngày) | Chênh so với mức 30% |
|---|---|---|---|
| 25% | 45 | 370 + 21,6 × 45 = 1.342 | +64,8 |
| 30% | 42 | 370 + 21,6 × 42 = 1.277,2 | 0 |
| 35% | 39 | 370 + 21,6 × 39 = 1.212,4 | −64,8 |
Với người nặng 60 kg, mỗi điểm phần trăm mỡ tương ứng 0,6 kg khối nạc, tức 21,6 × 0,6 = 12,96 kcal. Năm điểm thành 64,8 kcal. Người nặng hơn thì mỗi điểm phần trăm "đáng giá" hơn: với người 90 kg, một điểm là 0,9 kg khối nạc, tức 19,44 kcal.
Kết luận thực tế: Katch-McArdle chỉ tốt hơn Mifflin-St Jeor khi tỷ lệ mỡ của bạn được đo khá tin cậy. Nếu con số tỷ lệ mỡ đến từ một chiếc cân nhảy năm điểm giữa sáng và tối, lợi thế của công thức gần như biến mất.
Lấy tỷ lệ mỡ từ đâu: các cách đo và độ tin cậy
Vì kết quả phụ thuộc hoàn toàn vào tỷ lệ mỡ, nên biết số đó đến từ đâu quan trọng ngang với biết công thức. Bảng dưới tóm các cách đo phổ biến theo nguyên lý chung; mức sai số cụ thể tuỳ thiết bị và người đo nên chỉ ghi định tính.
| Cách đo | Nguyên lý | Độ ổn định khi dùng cho Katch-McArdle |
|---|---|---|
| Cân đo điện trở ở nhà | Dòng điện yếu đi qua cơ thể, nước trong cơ dẫn điện tốt hơn mỡ | Dao động theo lượng nước, giờ đo; dùng được để xem xu hướng |
| Thiết bị đo điện trở nhiều điểm ở cơ sở y tế, phòng tập | Như trên nhưng đo cả tay và chân, nhiều tần số | Ổn định hơn cân ở nhà nếu đo cùng điều kiện |
| Kẹp nếp da | Đo độ dày lớp mỡ dưới da ở vài vị trí, đưa vào công thức | Phụ thuộc nhiều vào tay nghề người đo |
| Chụp chuyên dụng | Dùng tia X liều thấp hoặc kỹ thuật hình ảnh để tách mỡ, nạc, xương | Thường tin cậy hơn, cần cơ sở y tế chỉ định |
| Ước lượng bằng mắt, bằng ảnh | So sánh với hình mẫu | Không nên dùng làm đầu vào cho công thức |
Nếu bạn chỉ có cân ở nhà, hãy đo vào cùng một thời điểm, chẳng hạn buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống và trước khi tập. Lấy trung bình vài lần đo trong một tuần thay vì một lần đo duy nhất sẽ cho đầu vào ổn định hơn cho công thức.
Bốn lỗi khi dùng công thức theo khối nạc
Công thức chỉ có hai con số, nhưng người dùng vẫn hay vấp ở những chỗ sau:
- Đưa tỷ lệ mỡ dạng phần trăm thẳng vào. Viết 60 × (1 − 30) thay vì 60 × (1 − 0,30) cho ra số âm vô lý. Luôn đổi phần trăm sang thập phân.
- Dùng khối cơ thay cho khối nạc. Như đã nói, khối cơ nhỏ hơn khối nạc; dùng nhầm làm kết quả thấp đi vài trăm kcal.
- Cộng thêm điều chỉnh theo tuổi, giới. Katch-McArdle không có biến tuổi và giới; tự trừ thêm cho người lớn tuổi là tính hai lần cùng một ảnh hưởng.
- So kết quả từ hai lần đo ở hai điều kiện khác nhau. Đo buổi sáng một lần, buổi tối sau khi tập một lần, rồi kết luận BMR đã "tăng" là đọc nhầm sai số đo thành thay đổi cơ thể.
Ghi sổ theo dõi nên có ba cột: tỷ lệ mỡ đo được, khối nạc tính ra, BMR tính ra — kèm giờ đo. Như vậy khi thấy con số thay đổi, bạn lần lại được nó thay đổi từ đâu.
Khi nào nên dùng Katch-McArdle
Người có nhiều khối cơ hơn trung bình. Người tập sức mạnh lâu năm, vận động viên phong trào, người lao động chân tay nặng thường bị Mifflin-St Jeor ước tính thấp vì công thức không biết họ có nhiều cơ. Katch-McArdle phản ánh điều đó tốt hơn, miễn tỷ lệ mỡ được đo tin cậy.
Người theo dõi thành phần cơ thể đều đặn bằng cùng một cách đo. Nếu bạn đo tỷ lệ mỡ cùng thiết bị, cùng giờ, cùng điều kiện mỗi tháng, sai số hệ thống của thiết bị phần nào "triệt tiêu" khi so xu hướng. Dùng Katch-McArdle trên chuỗi số đó cho ra xu hướng BMR có ý nghĩa.
Không nên dùng khi không có số đo tỷ lệ mỡ. Đoán tỷ lệ mỡ bằng mắt hay bằng ảnh rồi đưa vào công thức thường kém hơn dùng thẳng Mifflin-St Jeor. Thêm một bước đoán là thêm một nguồn sai số.
Thận trọng với người tỷ lệ mỡ rất cao. Ở người có tỷ lệ mỡ rất cao, cân điện trở thường kém chính xác hơn, và công thức hoàn toàn bỏ qua phần năng lượng mô mỡ vẫn dùng. Hai yếu tố cộng lại có thể làm kết quả lệch đáng kể.
Katch-McArdle và Cunningham: hai công thức theo khối nạc
Cùng họ với Katch-McArdle còn có công thức Cunningham: BMR = 500 + 22 × khối nạc (kg). Cunningham thường được nhắc trong giới thể thao vì cho kết quả cao hơn, phù hợp hơn với người vận động nhiều. Bảng dưới so hai công thức với cùng người:
| Người | Khối nạc (kg) | Katch-McArdle | Cunningham |
|---|---|---|---|
| Anh Minh, 68 kg, mỡ 20% | 54,4 | 370 + 1.175,04 = 1.545,04 | 500 + 1.196,8 = 1.696,8 |
| Chị Thu, 60 kg, mỡ 30% | 42 | 370 + 907,2 = 1.277,2 | 500 + 924 = 1.424 |
Cunningham cao hơn Katch-McArdle khoảng 147 đến 152 kcal ở hai ví dụ này. Không có công thức nào "đúng hơn" cho mọi người; Cunningham thường được cân nhắc cho người tập luyện cường độ cao, Katch-McArdle cho người lớn nói chung có số đo thành phần cơ thể. Một lần nữa: chọn một công thức, ghi rõ tên, dùng nhất quán.
Tình huống giả định và khi nào hỏi nhân viên y tế
Anh Khoa 30 tuổi tập tạ năm năm, nặng 80 kg, cao 175 cm. Mifflin-St Jeor cho anh 800 + 1.093,75 − 150 + 5 = 1.748,75 kcal. Cân thành phần báo tỷ lệ mỡ 14%, khối nạc 80 × 0,86 = 68,8 kg, Katch-McArdle cho 370 + 21,6 × 68,8 = 1.856,08 kcal, cao hơn khoảng 107 kcal. Kết quả này hợp lý với một người nhiều cơ. Nhưng nếu đo lại vào buổi tối sau khi uống nhiều nước, cân báo 18%, khối nạc 65,6 kg, kết quả còn 1.786,96 kcal — chỉ còn hơn Mifflin-St Jeor khoảng 38 kcal. Bài học: đo tỷ lệ mỡ cùng điều kiện mỗi lần.
Nếu bạn có thiết bị y tế cấy ghép như máy tạo nhịp tim, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng cân đo điện trở để lấy tỷ lệ mỡ. Nếu bạn cần ước tính năng lượng cho một mục tiêu sức khoẻ cụ thể, câu nên hỏi nhân viên y tế là: "Với thể trạng này, nên dùng công thức nào, hay cần đo thành phần cơ thể bằng phương pháp chính xác hơn?"
Câu hỏi thường gặp
Katch-McArdle có cần nhập tuổi và giới tính không?
Không cần. Công thức chỉ dùng khối nạc, vì khối nạc đã phản ánh phần lớn khác biệt giữa nam và nữ, giữa người trẻ và người già. Hai người khác giới, khác tuổi nhưng cùng khối nạc sẽ được công thức cho cùng kết quả.
Tỷ lệ mỡ lấy từ cân điện tử ở nhà có dùng cho Katch-McArdle được không?
Dùng được nếu bạn hiểu giới hạn: cân điện trở có sai số vài điểm phần trăm và dao động theo lượng nước trong cơ thể. Đo cùng giờ, cùng điều kiện mỗi lần và dùng kết quả để xem xu hướng, không coi một lần đo là con số thật.
Mỗi điểm phần trăm mỡ sai lệch làm BMR thay đổi bao nhiêu?
Bằng 21,6 nhân với một phần trăm cân nặng của bạn. Người 60 kg thì mỗi điểm phần trăm là 0,6 kg khối nạc, tương ứng 12,96 kcal; người 80 kg là 0,8 kg, tương ứng 17,28 kcal. Sai năm điểm nhân năm lần.
Người không tập luyện có nên dùng Katch-McArdle không?
Có thể dùng nếu có số đo tỷ lệ mỡ tin cậy, nhưng lợi thế so với Mifflin-St Jeor thường không lớn với người có thành phần cơ thể gần trung bình. Nếu không có số đo đáng tin, dùng Mifflin-St Jeor đơn giản và ít sai số đầu vào hơn.
Khối nạc và khối cơ có phải là một không?
Không. Khối nạc gồm cơ, xương, nội tạng, máu, nước và các mô không phải mỡ. Khối cơ chỉ là một phần trong đó. Cân thành phần cơ thể thường hiển thị cả hai chỉ số, và khối nạc luôn lớn hơn khối cơ.
Kết quả Katch-McArdle cao hơn Mifflin-St Jeor có nghĩa là trao đổi chất tốt hơn không?
Không nên hiểu như vậy. Chênh lệch chủ yếu cho thấy công thức nào nhìn thấy khối cơ của bạn. Kết quả cao hơn chỉ phản ánh thành phần cơ thể và sai số đầu vào, không phải thước đo sức khoẻ hay khả năng chuyển hoá.