Các chỉ số cơ thể như cân nặng, BMI, vòng eo hay tỷ lệ mỡ là tín hiệu sàng lọc: chúng cho biết bạn đang ở vùng nào so với ngưỡng phổ biến và đang thay đổi theo hướng nào, nhưng không con số nào tự nó kết luận được bạn khoẻ hay có bệnh. Một chỉ số trở nên có ích khi được đo đúng cách, đọc cùng vài chỉ số khác và so với chính bạn ở những lần trước.
Điều hay bị bỏ qua là các con số này không cùng một độ tin cậy. Chiều cao, cân nặng và vòng eo là số đo trực tiếp bằng thước và cân. BMI là phép tính từ hai số đo đó. Còn tỷ lệ mỡ trên cân điện tử, tuổi cơ thể hay năng lượng cơ bản là ước lượng dựa trên công thức của nhà sản xuất. Phần dưới phân loại từng chỉ số, đưa một ví dụ tính tay, chỉ ra chỗ dễ đọc sai và những lúc nên mang con số tới hỏi nhân viên y tế.
Chỉ số cơ thể liên quan tới sức khoẻ ở mức nào
Khi nói chỉ số cơ thể liên quan tới sức khoẻ, người ta thường nói ở mức nhóm người: trong một nhóm lớn, những người có vòng eo lớn hơn hoặc BMI ở hai đầu thang đo thường gặp một số vấn đề tim mạch, chuyển hoá hay thiếu dinh dưỡng nhiều hơn những người ở khoảng giữa. Đó là lý do các ngưỡng phổ biến ra đời. Nhưng mối liên quan ở mức nhóm không có nghĩa mỗi người trong vùng ngưỡng đều có vấn đề, hay người ngoài vùng ngưỡng thì yên tâm.
Vì vậy cách đọc đúng là coi chỉ số như một lời nhắc: con số này đáng để xem kỹ hơn, hoặc con số này đang ổn và nên giữ thói quen đo. Nhân viên y tế cũng dùng chỉ số theo cách đó. Họ đặt cân nặng và vòng eo cạnh huyết áp, kết quả xét nghiệm máu, tiền sử gia đình, thói quen sinh hoạt và lời kể của bạn, rồi mới đánh giá. Bản thân con số trên cân chỉ là một mảnh trong bức tranh.
Thêm một điều nữa: chỉ số có giá trị nhất khi bạn có nhiều lần đo của chính mình. Một lần đo cho biết vị trí, nhiều lần đo cho biết hướng đi. Một người có vòng eo 84 cm ổn định ba năm khác với một người vừa tăng từ 76 lên 84 cm trong một năm, dù con số hôm nay giống hệt nhau.
Chỉ số nào đo trực tiếp, chỉ số nào là ước lượng
Bảng dưới xếp các chỉ số người lớn hay gặp theo cách chúng được tạo ra. Càng xuống dưới, khoảng sai số càng rộng và càng phụ thuộc vào máy, công thức hay cách đứng cân.
| Chỉ số | Được tạo ra thế nào | Nói được điều gì | Không nói được điều gì |
|---|---|---|---|
| Chiều cao, cân nặng | Đo trực tiếp bằng thước, cân | Kích thước tổng thể và thay đổi theo thời gian | Cân nặng gồm những gì: mỡ, cơ, nước hay xương |
| Vòng eo | Đo trực tiếp bằng thước dây | Gợi ý lượng mỡ tập trung ở vùng bụng | Mỡ nằm dưới da hay quanh nội tạng |
| BMI | Tính: cân nặng chia bình phương chiều cao | Vị trí so với ngưỡng phổ biến của quần thể | Tỷ lệ mỡ và cơ, phân bố mỡ |
| Tỷ lệ eo trên chiều cao | Tính: vòng eo chia chiều cao | Mỡ bụng có tính đến vóc người | Nguyên nhân của vòng eo lớn |
| Tỷ lệ mỡ, khối cơ trên cân điện tử | Ước lượng từ dòng điện nhỏ và công thức của máy | Xu hướng nếu đo cùng máy, cùng điều kiện | Con số tuyệt đối chính xác |
| Tuổi cơ thể, năng lượng cơ bản trên cân | Ước lượng từ các ước lượng khác | Gần như chỉ để tham khảo | Tình trạng sức khoẻ thực |
Quy tắc dễ nhớ: khi cần quyết định có nên đi khám hay không, dựa vào các dòng trên cùng của bảng. Các dòng cuối hợp để theo dõi xu hướng cá nhân hơn là để so với ngưỡng nào đó.
Ví dụ đọc ba chỉ số cùng lúc
Chị Lan cao 1,58 m, nặng 60 kg, đo vòng eo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu được 82 cm. Cách đọc từng bước như sau.
- Tính BMI. Bình phương chiều cao: 1,58 × 1,58 = 2,4964. Lấy cân nặng chia cho số đó: 60 ÷ 2,4964 ≈ 24,03. Làm tròn một chữ số thập phân: BMI khoảng 24,0.
- Đặt BMI vào ngưỡng. Theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 18,5 đến dưới 25 là khoảng cân nặng bình thường. Theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á, khoảng 23 đến dưới 25 đã được xếp vào thừa cân. Cùng một con số 24,0, hai bảng đặt chị Lan ở hai ô khác nhau.
- Tính tỷ lệ eo trên chiều cao. Đổi cùng đơn vị centimet: 82 ÷ 158 ≈ 0,519. Mốc thường được nhắc là 0,5, tức vòng eo nên nhỏ hơn một nửa chiều cao. Chị Lan vượt mốc này một chút.
- Đọc hai con số cùng nhau. BMI ở vùng giáp ranh và tỷ lệ eo hơi vượt mốc gợi ý phần cân nặng thêm của chị tập trung ở vùng bụng nhiều hơn ở nơi khác. Đó là thông tin mà riêng BMI không cho thấy.
- Xem hướng thay đổi. Nếu sổ ghi của chị cho thấy vòng eo năm ngoái là 77 cm, việc tăng 5 cm trong một năm đáng được nhắc tới trong lần khám sức khoẻ định kỳ. Nếu vòng eo đã ở mức 82 cm nhiều năm, đó vẫn là thông tin để mang theo, nhưng không phải tín hiệu thay đổi.
Ví dụ này không kết luận gì về sức khoẻ của chị Lan. Nó chỉ cho thấy đọc hai chỉ số cùng nhau, cộng với xu hướng, cho nhiều thông tin hơn hẳn đọc một con số đơn lẻ.
Những chỗ dễ đọc sai khi nhìn chỉ số cơ thể
Coi ngưỡng là vạch phân chia khoẻ và bệnh. BMI 24,9 và 25,1 gần như không khác nhau về ý nghĩa, dù nằm hai bên một mốc. Ngưỡng được đặt ra để sàng lọc nhanh trong quần thể, nên vùng quanh ngưỡng luôn là vùng xám cần xem thêm chỉ số khác.
So chỉ số đo bằng các cách khác nhau. Vòng eo đo ngang rốn hôm nay với vòng eo đo ở điểm giữa sườn và hông tháng trước có thể chênh vài centimet chỉ vì đổi chỗ đặt thước. Tỷ lệ mỡ trên hai chiếc cân khác nhau cũng không so được với nhau.
Tin chỉ số ước lượng hơn chỉ số đo trực tiếp. Cân điện tử hiển thị nhiều con số trông rất chi tiết, nhưng phần lớn là kết quả của công thức. Khi tỷ lệ mỡ trên cân và vòng eo đo bằng thước kể hai câu chuyện khác nhau, vòng eo thường đáng tin hơn.
Bỏ qua bối cảnh lúc đo. Cân sau bữa tối, sau một ngày ăn mặn hay trong những ngày cơ thể giữ nước có thể nặng hơn một đến hai kg so với buổi sáng hôm sau. Con số đó là dao động, không phải thay đổi thật.
Chỉ nhìn chỉ số cao mà quên chỉ số thấp. Người ta hay lo khi cân tăng, nhưng cân nặng thấp hoặc giảm dần mà không chủ ý cũng là tín hiệu đáng để ý, nhất là ở người lớn tuổi hoặc người vừa trải qua một đợt ốm.
Tình huống giả định: hai người cùng BMI, hai câu chuyện khác nhau
Anh Minh và anh Tuấn cùng 45 tuổi, cùng cao 1,70 m, cùng nặng 69 kg. BMI của cả hai: 1,70 × 1,70 = 2,89; 69 ÷ 2,89 ≈ 23,88, làm tròn 23,9. Nếu chỉ nhìn BMI, hai người giống hệt nhau, cùng nằm trong khoảng 23 đến dưới 25 theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á.
Nhưng anh Minh đạp xe đi làm mỗi ngày, vòng eo 80 cm, cân nặng ổn định mười năm nay. Tỷ lệ eo trên chiều cao của anh là 80 ÷ 170 ≈ 0,47. Anh Tuấn ngồi văn phòng, ít vận động, vòng eo 92 cm và tăng khoảng 2 cm mỗi năm trong ba năm gần đây. Tỷ lệ của anh là 92 ÷ 170 ≈ 0,54.
Hai người có cùng BMI nhưng khác nhau ở vòng eo, ở xu hướng và ở thói quen sinh hoạt. Nhân viên y tế sẽ đọc hai hồ sơ này khác nhau và có thể đề nghị anh Tuấn làm thêm một vài xét nghiệm trong lần khám định kỳ. Đây chính là lý do không nên dừng ở một chỉ số, và cũng là lý do ghi chép đều đặn có giá trị hơn một lần đo chính xác.
Giới hạn chung của mọi chỉ số cơ thể
Dù đo cẩn thận đến đâu, các chỉ số cơ thể vẫn có những giới hạn sau. Biết trước giúp bạn không quá lo vì một con số, cũng không quá yên tâm vì một con số.
- Không phân biệt được thành phần. Cân nặng và BMI không biết bạn nặng vì cơ hay vì mỡ. Người tập tạ nhiều cơ có thể có BMI cao mà vòng eo nhỏ.
- Ngưỡng dựa trên quần thể. Các ngưỡng phổ biến được xây từ số liệu của nhiều người. Chúng không tính riêng cho vóc người, độ tuổi hay nghề nghiệp của bạn.
- Không thay được xét nghiệm. Không chỉ số cơ thể nào cho biết đường huyết, mỡ máu hay chức năng gan thận. Hai người cùng vòng eo có thể có kết quả xét nghiệm rất khác.
- Dễ bị ảnh hưởng bởi cách đo. Giờ đo, quần áo, tư thế, chỗ đặt thước, loại cân đều làm con số lệch, đôi khi lệch hơn cả mức thay đổi thật mà bạn đang tìm.
- Không áp dụng nguyên cho mọi giai đoạn. Phụ nữ mang thai theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa. Người cao tuổi, người có phù hay đang điều trị bệnh cần được nhân viên y tế đọc chỉ số theo bối cảnh riêng.
Khi gặp một con số khiến bạn lo, cách hợp lý là đo lại vài lần theo cùng một cách trong một hai tuần, rồi mang dãy số đó đi hỏi, thay vì phản ứng theo một lần đo.
Khi nào nên mang chỉ số đi hỏi nhân viên y tế
Chỉ số cơ thể không thay được buổi khám, nhưng nó giúp bạn biết lúc nào nên đặt lịch khám và nên hỏi điều gì.
- Cân nặng giảm dần trong vài tháng mà bạn không hề chủ ý ăn ít đi hay vận động nhiều hơn.
- Vòng eo tăng đều qua nhiều lần đo, dù cân nặng gần như không đổi.
- Chỉ số thay đổi kèm cảm giác khác thường: mệt kéo dài, chán ăn, khát nhiều, phù chân, khó thở khi gắng sức.
- BMI ở hai đầu thang đo, thấp dưới 18,5 hoặc từ 30 trở lên theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới, mà bạn chưa từng trao đổi với ai về điều đó.
- Bạn có tiền sử gia đình về bệnh tim mạch, đái tháo đường và muốn biết nên theo dõi thêm gì.
- Bạn thấy mình bị cuốn vào con số trên cân tới mức ảnh hưởng tới bữa ăn, giấc ngủ hay tâm trạng.
Ở trường hợp cuối, những lo lắng quanh ăn uống và cân nặng nên được nói với nhân viên y tế hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý; đó là việc bình thường, không phải điều đáng ngại.
Câu hỏi thường gặp
BMI bình thường có nghĩa là khoẻ không?
Không hẳn. BMI bình thường chỉ cho biết cân nặng của bạn tương xứng với chiều cao theo ngưỡng của quần thể. Bạn vẫn có thể có vòng eo lớn, ít cơ hay kết quả xét nghiệm cần theo dõi. Nên đọc BMI cùng vòng eo và kết quả khám định kỳ.
Nên tin vòng eo hay tỷ lệ mỡ trên cân điện tử hơn?
Khi hai chỉ số này kể hai câu chuyện khác nhau, vòng eo đo đúng cách bằng thước dây thường đáng tin hơn vì là số đo trực tiếp. Tỷ lệ mỡ trên cân là ước lượng, hợp để xem xu hướng trên cùng một máy và cùng điều kiện đo.
Một lần đo có đủ để biết mình cần đi khám không?
Thường là không, trừ khi chỉ số đi kèm cảm giác khác thường như khó thở, phù, mệt kéo dài. Với chỉ số đơn thuần, hãy đo lại vài lần theo cùng một cách trong một đến hai tuần rồi xem xu hướng, sau đó mang dãy số đi hỏi.
Người châu Á nên dùng ngưỡng BMI nào?
Nhiều nơi dùng ngưỡng thường dùng cho người châu Á, trong đó mốc 23 và 25 thấp hơn mốc 25 và 30 của bảng chung của Tổ chức Y tế Thế giới. Khi đọc, bạn nên biết mình đang dùng bảng nào và hỏi nhân viên y tế nơi khám dùng bảng nào.
Chỉ số cơ thể có thay được xét nghiệm máu không?
Không. Cân nặng, vòng eo hay tỷ lệ mỡ không cho biết đường huyết, mỡ máu hay chức năng gan thận. Chúng giúp nhân viên y tế quyết định nên làm thêm xét nghiệm nào, nhưng không thay được kết quả xét nghiệm.
Bao lâu nên đo lại các chỉ số cơ thể một lần?
Với người lớn khoẻ mạnh, cân nặng có thể ghi hằng tuần, vòng eo mỗi tháng một lần là đủ để thấy xu hướng. Khi đang được nhân viên y tế theo dõi vì lý do riêng, hãy làm theo tần suất họ hướng dẫn.