Trong khám sức khoẻ định kỳ, cân nặng và vòng eo thường được đọc cùng huyết áp, đường huyết, mỡ máu, men gan, chức năng thận và công thức máu, vì mỗi nhóm trả lời một câu hỏi mà riêng con số trên cân không trả lời được. Cân nặng cho biết kích thước, vòng eo gợi ý mỡ vùng bụng, còn xét nghiệm cho biết cơ thể đang xử lý đường, mỡ và các chất thải ra sao.
Biết vì sao các chỉ số này đi cùng nhau giúp bạn đọc phiếu kết quả bình tĩnh hơn và hỏi đúng câu. Phần dưới không đưa ngưỡng chẩn đoán cho từng xét nghiệm, vì ngưỡng có thể khác nhau theo nơi xét nghiệm, theo từng người và được nhân viên y tế đối chiếu theo hướng dẫn hiện hành. Thay vào đó, bài giải thích từng nhóm chỉ số, cách đọc một dòng trên phiếu, cách đổi đơn vị, và cách chuẩn bị để kết quả phản ánh đúng.
Vì sao cân nặng hiếm khi được đọc một mình
Hai người cùng nặng 70 kg, cùng vòng eo 90 cm có thể có kết quả xét nghiệm máu rất khác nhau. Một người có huyết áp, đường huyết và mỡ máu trong khoảng tham chiếu; người kia có vài chỉ số cần theo dõi. Cân nặng và vòng eo chỉ cho biết phần bên ngoài, còn các xét nghiệm cho biết phần bên trong.
Ngược lại, một kết quả xét nghiệm cũng khó đọc nếu thiếu cân nặng. Ví dụ mức thay đổi của một chỉ số mỡ máu được nhân viên y tế hiểu khác đi khi biết người đó vừa tăng 6 kg trong năm hay vừa giảm cân vì một đợt ốm. Các con số bổ sung cho nhau, nên chúng thường được in trên cùng một tập phiếu.
Đó cũng là lý do bạn nên giữ các phiếu khám của mình qua các năm. Khi đặt các phiếu cạnh nhau, cả bạn lẫn nhân viên y tế thấy được hướng đi của từng nhóm chỉ số, điều mà một lần khám riêng lẻ không cho thấy.
Các nhóm chỉ số thường đi cùng cân nặng và vòng eo
Danh mục khám định kỳ khác nhau giữa các nơi và các gói khám. Bảng dưới gom các nhóm hay gặp nhất ở người lớn và lý do chúng được xem cùng chỉ số cơ thể.
| Nhóm | Thường gồm | Đo thế nào | Vì sao xem cùng cân nặng, vòng eo |
|---|---|---|---|
| Huyết áp, mạch | Huyết áp tâm thu, tâm trương, nhịp tim | Máy đo ở cánh tay khi ngồi nghỉ | Huyết áp và cân nặng thường được đánh giá cùng nhau trong nguy cơ tim mạch |
| Đường huyết | Đường huyết lúc đói, có nơi làm thêm HbA1c | Xét nghiệm máu | Mỡ vùng bụng được chú ý cùng cách cơ thể xử lý đường |
| Mỡ máu | Cholesterol toàn phần, LDL, HDL, triglycerid | Xét nghiệm máu, thường lúc đói | Một phần của đánh giá tim mạch, đọc cùng vòng eo và huyết áp |
| Gan | Các men gan | Xét nghiệm máu | Thay đổi cân nặng và thói quen ăn uống có thể đi cùng thay đổi men gan |
| Thận | Creatinin, có nơi tính thêm mức lọc | Xét nghiệm máu, nước tiểu | Cách tính một số chỉ số thận có dùng tới tuổi, giới và đôi khi cân nặng |
| Máu | Công thức máu | Xét nghiệm máu | Hữu ích khi cân nặng thấp hoặc giảm không rõ lý do |
| Nước tiểu | Tổng phân tích nước tiểu | Mẫu nước tiểu buổi sáng | Bổ sung cho xét nghiệm máu |
Gói khám của bạn có thể ít hoặc nhiều hơn bảng này. Nếu muốn biết vì sao một xét nghiệm có hoặc không có trong gói, đó là câu hỏi hoàn toàn hợp lý để đặt cho nơi khám.
Cách các chỉ số được đọc cùng nhau
Vòng eo, huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Nhân viên y tế thường đọc bốn nhóm này như một cụm khi đánh giá nguy cơ tim mạch và chuyển hoá. Một chỉ số hơi lệch đơn lẻ được đọc khác với nhiều chỉ số cùng lệch một chút.
Cân nặng thấp và công thức máu. Khi cân nặng thấp hoặc đang giảm, công thức máu và một số chỉ số khác giúp người khám xem cơ thể có đủ dự trữ hay không.
Thay đổi cân nặng và men gan. Men gan được xem cùng với cân nặng, thói quen ăn uống, rượu bia và thuốc đang dùng. Một lần men gan lệch thường được hẹn kiểm tra lại chứ không kết luận ngay.
Tuổi, giới và chức năng thận. Một số cách ước tính chức năng thận dùng tuổi và giới, nên cùng một giá trị creatinin có thể được hiểu khác nhau ở người trẻ và người lớn tuổi, ở người nhiều cơ và người ít cơ.
Xu hướng qua các năm. Một chỉ số nằm trong khoảng tham chiếu nhưng tăng đều mỗi năm có thể được chú ý hơn một chỉ số hơi lệch nhưng ổn định. Đó là lý do giữ phiếu cũ rất có ích.
Đọc một dòng trên phiếu xét nghiệm và đổi đơn vị
Mỗi dòng trên phiếu thường có tên xét nghiệm, kết quả, đơn vị, khoảng tham chiếu và đôi khi một ký hiệu cao hoặc thấp. Khi so phiếu của hai nơi khác nhau, lỗi hay gặp nhất là quên rằng hai nơi dùng hai đơn vị.
- Đọc đơn vị trước. Đường huyết và mỡ máu ở Việt Nam thường ghi bằng mmol/L, nhưng một số phiếu hoặc tài liệu nước ngoài dùng mg/dL.
- Đổi đường huyết. Nhân với khoảng 18. Ví dụ 5,5 mmol/L × 18 = 99 mg/dL. Chiều ngược lại: 99 ÷ 18 = 5,5 mmol/L.
- Đổi cholesterol. Nhân với khoảng 38,67. Ví dụ 5,0 mmol/L × 38,67 = 193,35, làm tròn khoảng 193 mg/dL.
- Đổi triglycerid. Nhân với khoảng 88,57. Ví dụ 1,5 mmol/L × 88,57 = 132,855, làm tròn khoảng 133 mg/dL.
- So với khoảng tham chiếu của chính phiếu đó. Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng tuỳ máy và phương pháp. Đừng lấy khoảng tham chiếu của nơi này để đọc kết quả của nơi khác.
- Ký hiệu cao, thấp chưa phải kết luận. Một kết quả nằm ngoài khoảng tham chiếu một chút là lý do để hỏi, không phải chẩn đoán. Nhân viên y tế đọc nó cùng các chỉ số khác.
Hệ số đổi khác nhau giữa các chất vì mỗi chất có khối lượng phân tử khác nhau. Vì vậy không có một hệ số chung cho mọi xét nghiệm, và đổi nhầm hệ số là lỗi khiến nhiều người hoảng vì một con số trông rất cao.
Chuẩn bị để kết quả phản ánh đúng
Một số kết quả bị ảnh hưởng bởi những việc bạn làm trong vài giờ hoặc vài ngày trước khám. Chuẩn bị đúng giúp kết quả phản ánh sinh hoạt thường ngày của bạn.
- Nhịn ăn theo đúng lời dặn. Một số xét nghiệm máu cần lấy lúc đói. Hỏi nơi khám cần nhịn bao lâu và có được uống nước lọc không, rồi làm đúng như vậy.
- Không thay đổi đột ngột trước khám. Ăn kiêng gấp hay nhậu nhiều trong mấy hôm trước khám đều có thể làm kết quả lệch so với thói quen thật.
- Ngồi nghỉ trước khi đo huyết áp. Đi bộ vội lên cầu thang rồi đo ngay thường cho số cao hơn. Ngồi yên vài phút, hai chân đặt trên sàn, không nói chuyện trong lúc đo.
- Mặc đồ dễ đo. Áo tay rộng để xắn lên đo huyết áp, đồ mỏng để cân và đo vòng eo.
- Mang danh sách thuốc. Một số thuốc ảnh hưởng tới kết quả xét nghiệm. Đừng tự ngừng thuốc; hãy báo cho nhân viên y tế biết bạn đang dùng gì.
- Ngủ đủ đêm trước. Thiếu ngủ và căng thẳng có thể ảnh hưởng tới huyết áp và một số chỉ số khác.
Tình huống giả định: anh Phong và hai tập phiếu
Anh Phong 41 tuổi, cao 1,72 m. Phiếu khám năm ngoái ghi 70 kg, vòng eo 86 cm, các xét nghiệm đều nằm trong khoảng tham chiếu. Năm nay phiếu ghi 75 kg, vòng eo 92 cm, mỡ máu có một dòng được đánh dấu cao hơn khoảng tham chiếu một chút, các dòng khác vẫn trong khoảng.
Anh tính BMI hai năm: 1,72 × 1,72 = 2,9584; năm ngoái 70 ÷ 2,9584 ≈ 23,66, năm nay 75 ÷ 2,9584 ≈ 25,35. Tỷ lệ eo trên chiều cao từ 86 ÷ 172 = 0,50 lên 92 ÷ 172 ≈ 0,53. Cân tăng 5 kg, vòng eo tăng 6 cm, và lần đầu tiên có một chỉ số mỡ máu được đánh dấu.
Không con số nào trong số này là chẩn đoán. Nhưng khi đặt hai tập phiếu cạnh nhau, anh Phong thấy các chỉ số cùng đi một hướng trong một năm. Anh mang cả hai tập tới gặp nhân viên y tế và hỏi: nên kiểm tra lại khi nào, có cần làm thêm xét nghiệm nào không, và trong thói quen hằng ngày điều gì đáng để ý. Đó là cách dùng phiếu khám đúng nhất: so với chính mình, rồi hỏi.
Những câu nên hỏi khi nhận kết quả khám định kỳ
Nhiều người nhận phiếu kết quả, liếc qua những dòng có dấu rồi về nhà tự tra cứu. Sẽ hữu ích hơn nếu bạn hỏi ngay khi còn ngồi với nhân viên y tế. Những câu dưới đây ngắn, dễ hỏi và cho câu trả lời dùng được.
- Trong các kết quả hôm nay, điều gì cần chú ý nhất với tình trạng của mình?
- Dòng được đánh dấu này có cần làm lại xét nghiệm không, và nếu có thì khi nào?
- So với phiếu năm trước, chỉ số nào thay đổi đáng kể?
- Cân nặng và vòng eo của mình hiện nay có ảnh hưởng gì tới cách đọc các kết quả khác không?
- Ở nhà nên tự theo dõi thêm chỉ số nào, bao lâu một lần?
- Dấu hiệu nào xuất hiện thì nên quay lại khám sớm, không chờ tới lần định kỳ sau?
- Lần khám định kỳ tới nên làm thêm hoặc bớt xét nghiệm nào?
Nếu thời gian ngắn, hãy chọn hai câu quan trọng nhất với bạn và ghi câu trả lời ngay lên phiếu. Một câu trả lời được ghi lại có giá trị hơn nhiều câu trả lời bạn nghe rồi quên khi ra khỏi phòng khám.
Câu hỏi thường gặp
Khám sức khoẻ định kỳ có cần nhịn ăn không?
Tuỳ gói khám. Nếu có xét nghiệm đường huyết lúc đói hoặc mỡ máu, nơi khám thường dặn nhịn ăn trong một khoảng thời gian nhất định. Hãy hỏi trước cần nhịn bao lâu và có được uống nước lọc không, rồi làm đúng lời dặn.
Kết quả có dấu cao hơn khoảng tham chiếu một chút có đáng lo không?
Một kết quả lệch nhẹ là lý do để hỏi, chưa phải kết luận. Nhân viên y tế đọc nó cùng các chỉ số khác, cùng tiền sử và có thể hẹn kiểm tra lại. Đừng tự tra ngưỡng trên mạng rồi tự kết luận cho mình.
Vì sao phiếu của hai phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu khác nhau?
Mỗi phòng xét nghiệm dùng máy và phương pháp riêng nên khoảng tham chiếu có thể khác nhau đôi chút. Khi đọc kết quả, hãy so với khoảng tham chiếu in trên chính phiếu đó, và khi so hai năm thì chú ý xem có cùng nơi xét nghiệm không.
Đổi đường huyết từ mmol/L sang mg/dL thế nào?
Nhân với khoảng 18. Ví dụ 5,5 mmol/L tương đương khoảng 99 mg/dL. Muốn đổi ngược thì chia cho 18. Cholesterol và triglycerid dùng hệ số khác, lần lượt khoảng 38,67 và 88,57, nên không dùng chung một hệ số.
Cân nặng bình thường thì có cần xét nghiệm máu khi khám định kỳ không?
Có, nếu gói khám và nhân viên y tế đề nghị. Cân nặng và vòng eo trong khoảng phổ biến không cho biết đường huyết, mỡ máu hay chức năng gan thận. Những chỉ số này chỉ biết được qua xét nghiệm.
Nên giữ phiếu khám cũ bao lâu?
Càng lâu càng tốt, ít nhất vài năm gần nhất. Phiếu cũ cho thấy xu hướng của từng chỉ số, giúp nhân viên y tế phân biệt thay đổi mới với tình trạng đã ổn định lâu. Bạn có thể chụp lại và cất bản giấy trong một bìa hồ sơ riêng.