KhoiLuong.comKhối Lượng
Công thức, đơn vị và tự tính

Đo lặp lại và lấy trung bình: cách giảm sai số khi tự đo cân nặng, chiều cao, vòng eo

Đo hai, ba lần rồi lấy trung bình hoặc trung vị giúp giảm sai số ngẫu nhiên khi tự đo cân nặng, chiều cao, vòng eo. Bài có quy tắc đo lần ba, ví dụ và cách kiểm cân.

Two Vietnamese friends in a gym corner, one wrapping a soft tape around the upper arm of the other, wide shot from a low bench, cool morning light through tall windows

Muốn số đo tự làm ở nhà ổn định hơn, hãy đo mỗi chỉ số hai lần liền nhau; nếu hai lần chênh ít thì lấy trung bình, nếu chênh nhiều thì đo lần ba và lấy trung vị (số ở giữa) — cách này giảm sai số ngẫu nhiên, nhưng không sửa được sai số hệ thống như cân lệch hay thước giãn. Ví dụ ba lần đo vòng eo 82,4; 83,1; 82,6 cm cho trung bình 82,7 cm và trung vị 82,6 cm.

Phần dưới phân biệt hai loại sai số, đưa ra quy trình đo lặp cụ thể cho cân nặng, chiều cao và vòng eo, chỉ khi nào dùng trung bình và khi nào dùng trung vị, cách kiểm cân và thước tại nhà để bắt sai số hệ thống, và vì sao nên để một người đo cho cả quá trình theo dõi.

Hai loại sai số: ngẫu nhiên và hệ thống

Sai số ngẫu nhiên làm số đo nhảy lên xuống quanh giá trị thật. Thở ra hít vào khi đo eo, đứng lệch trọng tâm trên cân, đặt vật chặn hơi nghiêng trên đầu khi đo chiều cao — mỗi lần một kiểu, lúc làm số to, lúc làm số nhỏ. Loại sai số này giảm được bằng cách đo nhiều lần rồi lấy trung bình, vì các lần lệch lên và lệch xuống bù trừ nhau.

Sai số hệ thống đẩy mọi lần đo về cùng một phía. Cân gia đình lệch thêm 0,5 kg, thước dây vải giãn 1%, đo vòng eo luôn cao hơn vị trí chuẩn hai đốt ngón tay — lần nào cũng lệch như nhau. Đo bao nhiêu lần và lấy trung bình cũng không sửa được, vì mọi lần đều sai giống nhau. Chỉ có kiểm dụng cụ và sửa cách đo mới giảm được loại này.

Theo dõi xu hướng ít bị sai số hệ thống ảnh hưởng hơn. Nếu bạn dùng cùng một cân, cùng một thước, cùng một cách đo trong suốt nhiều tháng, sai số hệ thống gần như giữ nguyên, nên khi so lần này với lần trước, nó triệt tiêu phần lớn. Đây là lý do việc giữ nguyên dụng cụ và quy trình quan trọng không kém việc dụng cụ chuẩn.

Lấy trung bình nhiều lần làm sai số ngẫu nhiên nhỏ đi, nhưng chậm. Về mặt thống kê, trung bình của bốn lần đo có dao động ngẫu nhiên chỉ còn khoảng một nửa so với một lần đo đơn lẻ; muốn giảm còn một phần ba cần tới chín lần. Vì vậy hai, ba lần là mức thực tế cho đo tại nhà; đo mười lần không đáng công.

Quy trình đo lặp cho ba chỉ số hay đo nhất

Trước khi bắt đầu, tự đặt một mức chênh chấp nhận cho mỗi chỉ số. Các mức dưới đây là gợi ý thực dụng cho đo tại nhà, không phải tiêu chuẩn của nơi khám: cân nặng 0,2 kg, chiều cao 0,5 cm, vòng eo 1 cm.

  1. Cân nặng: đứng lên cân, đọc số, bước xuống, chờ cân về 0, đứng lên lần hai. Nếu hai lần chênh không quá 0,2 kg, ghi trung bình. Nếu chênh hơn, kiểm sàn có phẳng không, đứng có cân hai chân không, rồi cân lần ba.
  2. Chiều cao: đo theo cách đứng sát tường, đánh dấu, bước ra đo. Lặp lại lần hai từ đầu (bước ra, bước vào, chỉnh tư thế lại). Nếu chênh không quá 0,5 cm, ghi trung bình; nếu hơn, đo lần ba.
  3. Vòng eo: đặt thước, thở ra nhẹ tự nhiên, đọc số; tháo thước ra hoàn toàn rồi đặt lại cho lần hai. Nếu chênh không quá 1 cm, ghi trung bình; nếu hơn, đo lần ba.
  4. Khi đã đo ba lần, ghi trung vị — con số ở giữa khi xếp ba số từ nhỏ tới lớn — thay vì trung bình, vì trung vị không bị kéo lệch bởi một lần đo hỏng.
  5. Ghi cả các lần đo vào sổ, không chỉ con số cuối, ít nhất trong vài tuần đầu. Nhìn lại sẽ thấy phép đo của bạn ổn định tới đâu.

Điều quan trọng ở mỗi lần đo lặp là làm lại từ đầu: bước xuống cân, tháo thước ra, đổi tư thế. Đọc hai lần liền mà không chỉnh gì chỉ là đọc lại một con số, không phải đo lại.

Trung bình hay trung vị: ví dụ tính tay

Hai cách gom số liệu cho kết quả gần nhau khi các lần đo đều tốt, nhưng khác hẳn khi có một lần đo hỏng.

Trường hợpBa lần đoTrung bìnhTrung vịNên ghi
Vòng eo, ba lần đều tốt82,4; 83,1; 82,6 cm(82,4 + 83,1 + 82,6) ÷ 3 = 82,7 cm82,6 cmsố nào cũng được, chênh 0,1 cm
Cân nặng, một lần đứng lệch60,3; 60,4; 61,6 kg182,3 ÷ 3 = 60,77 kg60,4 kgtrung vị 60,4 kg
Chiều cao, hai lần đầu khớp158,1; 158,3 cm158,2 cm(không cần lần ba)trung bình 158,2 cm

Ở dòng thứ hai, lần cân 61,6 kg rõ ràng bất thường — có thể do đứng lệch về một bên hay tay vịn vào tường. Trung bình bị kéo lên gần 0,4 kg, còn trung vị bỏ qua được nó. Đây là lý do khi đã phải đo lần ba vì hai lần đầu chênh nhiều, nên dùng trung vị.

Tính trung vị rất đơn giản: xếp ba số từ nhỏ tới lớn, lấy số ở giữa. Với bốn số, lấy trung bình hai số ở giữa. Trên bảng tính, hàm MEDIAN làm việc này.

Với cân nặng theo dõi hằng ngày, ý tưởng tương tự áp dụng ở quy mô tuần: thay vì so hai buổi sáng đơn lẻ, so trung bình bảy ngày tuần này với trung bình bảy ngày tuần trước. Mỗi con số trung bình đã hấp thụ phần lớn dao động do nước và bữa ăn, nên chênh lệch giữa hai tuần phản ánh thay đổi thật rõ hơn.

Kiểm cân và thước ở nhà để bắt sai số hệ thống

Kiểm độ lặp lại của cân. Đặt cân trên sàn cứng, phẳng (không đặt trên thảm hay sàn gỗ võng). Đứng lên rồi bước xuống năm lần liên tiếp, ghi cả năm con số. Nếu chênh nhau từ 0,3 kg trở lên dù bạn đứng giống nhau, cân có vấn đề về độ lặp lại; nên thay pin, đặt lại chỗ khác hoặc cân nhắc thay cân.

Kiểm độ đúng của cân bằng phép trừ. Cân mình, rồi cân mình khi bế một vật biết khá chắc khối lượng, chẳng hạn một quả tạ tay có khắc số hay vài túi hàng nguyên đai có ghi khối lượng tịnh. Hiệu hai lần cân phải gần bằng khối lượng vật. Cách này kiểm được cân có cộng đúng hay không ở vùng cân nặng của bạn, dù không cho biết chính xác cân lệch bao nhiêu tuyệt đối. Lưu ý khối lượng tịnh không tính bao bì, nên kết quả có thể nhỉnh hơn một chút.

Kiểm thước dây. Trải thước dây dọc theo một thước cuộn kim loại hoặc thước kẻ cứng dài, so tại các mốc 50 cm và 100 cm. Thước dây vải dùng lâu dễ giãn; lệch quá nửa centimet ở mốc 100 cm là nên thay.

Sau khi kiểm, ghi vào sổ ngày kiểm và kết quả. Khi đổi sang cân mới hay thước mới, ghi rõ từ ngày nào, và nếu được, đo song song bằng cả dụng cụ cũ lẫn mới trong vài lần để biết hai dụng cụ chênh nhau bao nhiêu. Nhờ vậy chuỗi số liệu của bạn không bị gãy vì đổi dụng cụ.

Một người đo cho cả quá trình

Với vòng eo và chiều cao, người đo là một nguồn sai số riêng. Hai người khác nhau thường đặt thước ở vị trí hơi khác, căng thước khác, đọc vạch khác; chênh lệch giữa hai người đo có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai lần đo của cùng một người. Tự đo vòng eo cho chính mình cũng khác với nhờ người khác đo, vì khi cúi nhìn thước, tư thế bụng đã thay đổi.

Vì vậy, nếu bạn theo dõi vòng eo hằng tháng, hãy chọn một cách và giữ nguyên: hoặc luôn tự đo trước gương, hoặc luôn nhờ cùng một người. Nếu đo hộ cha mẹ, người đo nên là một người cố định trong nhà. Khi buộc phải đổi người đo, ghi chú vào sổ để sau này đọc số liệu biết có một bước chuyển.

Cân nặng ít bị ảnh hưởng bởi người đo hơn, nhưng lại phụ thuộc mạnh vào thời điểm: cân sáng sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn uống thường ổn định nhất. Cân hai lần liền nhau giúp loại sai số do cách đứng; cân cùng một giờ mỗi lần giúp loại phần lớn dao động do ăn uống. Hai việc này bổ trợ nhau, không thay thế nhau.

Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế

Chú Hải, 62 tuổi, cùng con gái đo vòng eo mỗi tháng một lần. Tháng trước ba lần đo được 94,0; 94,5; 96,5 cm. Hai lần đầu chênh 0,5 cm, đã đủ để lấy trung bình 94,3 cm, nhưng cô con gái đo thêm lần ba "cho chắc" và vô tình đặt thước cao hơn. Nếu lấy trung bình cả ba, kết quả 95,0 cm; lấy trung vị là 94,5 cm. Theo quy trình đã đặt, con số nên ghi là 94,3 cm — trung bình hai lần đầu đã khớp.

Tháng này, ba lần đo đều quanh 94 cm, ổn định. Chú nhận ra rằng nếu tháng trước ghi 95,0 cm thì tháng này trông như "giảm 1 cm", trong khi thực ra không có gì thay đổi. Một quy trình đo lặp nhất quán giúp cả nhà không đọc nhầm dao động thành xu hướng.

Đo lặp giúp con số đáng tin hơn, nhưng không thay được việc đánh giá sức khoẻ. Nếu số đo ổn định của bạn thay đổi rõ qua vài tháng mà không có lý do bạn biết — cân nặng giảm không chủ ý, vòng eo tăng nhanh kèm khó chịu ở bụng, chiều cao giảm đi kèm đau lưng — hãy mang chuỗi số liệu, cả các lần đo lặp, tới cơ sở y tế. Số liệu có ghi cách đo sẽ giúp nhân viên y tế đọc nhanh và đúng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Nên đo vòng eo mấy lần mỗi lần theo dõi?

Hai lần là đủ nếu hai số chênh không quá khoảng 1 cm; khi đó ghi trung bình. Nếu chênh nhiều hơn, đo lần ba và ghi trung vị, tức con số ở giữa. Mỗi lần đo nên tháo thước ra và đặt lại từ đầu.

Trung bình và trung vị khác nhau thế nào khi gom số đo?

Trung bình là tổng chia cho số lần đo, còn trung vị là con số ở giữa khi xếp theo thứ tự. Khi có một lần đo hỏng, trung bình bị kéo lệch theo, còn trung vị gần như không đổi, nên trung vị hợp với trường hợp phải đo lần ba.

Đo nhiều lần có làm cân lệch trở nên chính xác không?

Không. Đo nhiều lần chỉ giảm sai số ngẫu nhiên. Nếu cân lệch đều 0,5 kg mỗi lần, trung bình của bao nhiêu lần cũng vẫn lệch 0,5 kg. Muốn sửa phải kiểm và thay hoặc hiệu chỉnh dụng cụ.

Làm sao kiểm cân ở nhà có ổn định không?

Đặt cân trên sàn cứng, phẳng, đứng lên bước xuống năm lần liên tiếp và ghi lại. Nếu các lần chênh nhau từ khoảng 0,3 kg trở lên dù đứng giống nhau, cân có vấn đề về độ lặp lại; thử thay pin hoặc đổi chỗ đặt trước khi thay cân.

Vì sao vòng eo do hai người đo lại khác nhau?

Vì mỗi người đặt thước ở vị trí hơi khác, căng thước khác và đọc vạch khác. Chênh lệch giữa hai người đo có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai lần đo của cùng một người, nên khi theo dõi lâu dài, nên giữ một người đo cố định.

Có nên ghi lại tất cả các lần đo hay chỉ con số cuối?

Trong vài tuần đầu nên ghi tất cả để biết phép đo của mình ổn định tới đâu. Khi đã quen quy trình, có thể chỉ ghi con số đã gom, nhưng vẫn nên ghi chú khi phải đo lần ba hoặc khi đổi dụng cụ, đổi người đo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138