Quy tắc gọn nhất: chiều cao ghi tới 0,1 hoặc 0,5 cm, cân nặng tới 0,1 kg, vòng eo tới 0,5 cm, BMI tới một chữ số thập phân, tỷ lệ eo/chiều cao tới hai chữ số, năng lượng ước tính tới hàng đơn vị hoặc hàng chục kcal — và chỉ làm tròn một lần ở bước cuối, không làm tròn các số trung gian. Ví dụ 57 kg, 1,575 m cho BMI 22,98, ghi 23,0; nếu làm tròn chiều cao thành 1,58 m trước rồi mới tính, kết quả thành 22,8.
Phần dưới giải thích vì sao nên dừng ở số chữ số đó (giữ nhiều hơn chỉ tạo cảm giác chính xác giả), cách làm tròn nửa lên mà hầu hết mọi người và bảng tính dùng, lỗi làm tròn giữa chừng, chuyện con số sát mốc, và cách ghi để người khác đọc số của bạn hiểu đúng.
Số chữ số nói lên độ chính xác của phép đo
Mỗi con số đo đều mang theo một lời hứa ngầm về độ chính xác. Ghi cân nặng 60 kg nghĩa là bạn biết nó nằm đâu đó giữa 59,5 và 60,5; ghi 60,0 kg là nói nó nằm giữa 59,95 và 60,05; ghi 60,00 kg là nói tới từng chục gam. Cân gia đình thường có độ chia 0,1 kg, nhưng chính cân nặng cơ thể dao động vài trăm gam trong ngày vì nước và thức ăn, nên chữ số thứ hai sau dấu phẩy không mang thông tin gì.
Với chiều cao, thước đo tại nhà có vạch milimet, nhưng tư thế, tóc và cách đặt vật chặn trên đầu tạo sai lệch khoảng nửa centimet. Vì vậy ghi 158,2 cm là hợp lý, 158,23 cm là thừa. Vòng eo còn dao động nhiều hơn nữa theo nhịp thở và độ căng của thước, nên ghi tới nửa centimet là vừa đủ.
Nguyên tắc chung: số chữ số bạn ghi không nên vượt quá độ lặp lại của phép đo. Nếu đo hai lần liền nhau mà kết quả chênh 0,5 cm, ghi tới 0,01 cm là đang nói dối về độ chính xác. Điều này càng quan trọng khi số được đưa vào công thức, vì công thức sẽ cho ra kết quả nhiều chữ số và người đọc dễ tưởng mọi chữ số đều đáng tin.
Gợi ý làm tròn cho từng chỉ số đo tại nhà
Bảng là gợi ý thực dụng cho việc tự đo và tự tính; nơi khám có thể dùng quy ước riêng theo thiết bị của họ.
| Chỉ số | Ghi tới | Ví dụ | Lý do |
|---|---|---|---|
| Chiều cao | 0,1 cm (hoặc 0,5 cm) | 158,2 cm | sai lệch tư thế khoảng nửa cm |
| Cân nặng | 0,1 kg | 60,4 kg | độ chia của cân gia đình, dao động trong ngày lớn hơn |
| Vòng eo, vòng hông | 0,5 cm | 78,5 cm | nhịp thở và độ căng thước |
| BMI | 1 chữ số thập phân | 24,2 | sai số chiều cao và cân đã làm lệch tới vài phần mười |
| Tỷ lệ eo/chiều cao, eo/hông | 2 chữ số thập phân | 0,49 | mốc đọc thường ở dạng 0,50; 0,85; 0,90 |
| Năng lượng cơ bản ước tính | số nguyên hoặc hàng chục kcal | 1.230 kcal | công thức tự nó sai lệch hàng trăm kcal |
| Tỷ lệ mỡ trên cân thành phần | số nguyên phần trăm | 28% | hai lần đo liền có thể lệch 1–2 điểm |
Năng lượng cơ bản tính theo công thức như Mifflin-St Jeor có thể ra 1.226,5 kcal. Ghi 1.227 hay 1.230 đều được; ghi 1.226,5 không sai về số học nhưng gợi ý một độ chính xác mà công thức không có. Với tỷ lệ mỡ, cân thành phần hiển thị 28,4% không có nghĩa là bạn biết tỷ lệ mỡ tới phần mười.
Làm tròn nửa lên: cách làm tay và cách bảng tính làm
Quy tắc phổ biến nhất ở trường học và trong bảng tính là làm tròn nửa lên (đúng hơn là nửa ra xa số 0). Làm theo ba bước:
- Xác định chữ số cuối cùng cần giữ. Muốn BMI một chữ số thập phân thì giữ tới hàng phần mười.
- Nhìn chữ số ngay sau nó. Nếu từ 5 trở lên, tăng chữ số giữ lại thêm 1; nếu dưới 5, giữ nguyên.
- Bỏ mọi chữ số phía sau. Ví dụ 24,034 → nhìn chữ số 3 → giữ 24,0. 22,978 → nhìn 7 → 23,0. 26,95 → nhìn 5 → 27,0.
Chỉ nhìn đúng một chữ số ngay sau chỗ cắt, không làm tròn dây chuyền từ cuối lên. 24,248 làm tròn một chữ số là 24,2 (nhìn chữ số 4), không phải làm tròn 24,248 thành 24,25 rồi thành 24,3.
Hàm ROUND trong bảng tính làm đúng quy tắc này. Một số công cụ lập trình lại mặc định làm tròn nửa về số chẵn (24,25 thành 24,2 thay vì 24,3) để giảm lệch khi cộng nhiều số. Ngoài ra, máy tính lưu số thập phân dưới dạng nhị phân nên đôi khi 24,25 được lưu thành 24,2499…, làm kết quả rơi xuống. Với số đo cơ thể, chênh lệch này không quan trọng, nhưng là lý do vì sao hai công cụ có thể hiện khác nhau ở chữ số cuối.
Làm tròn giữa chừng: lỗi nhỏ có thể đổi cả con số
Khi một phép tính có nhiều bước, làm tròn ở bước giữa sẽ đưa sai số vào các bước sau. BMI là ví dụ rõ nhất vì chiều cao bị bình phương. Lấy người cao 157,5 cm, nặng 57 kg. Tính thẳng: 1,575 × 1,575 = 2,480625; 57 ÷ 2,480625 = 22,978, làm tròn 23,0. Nếu làm tròn chiều cao thành 1,58 m trước: 1,58 × 1,58 = 2,4964; 57 ÷ 2,4964 = 22,833, làm tròn 22,8.
Hai kết quả chênh 0,2 chỉ vì một lần làm tròn chiều cao. Bản thân 0,2 không có ý nghĩa sức khoẻ, nhưng nó tình cờ rơi vào hai phía của mốc 23 thường dùng cho người châu Á. Người đọc chỉ thấy con số cuối sẽ tưởng có khác biệt, trong khi thực ra chỉ là cách tính.
Cách tránh rất đơn giản: giữ nguyên số đo gốc (157,5 cm, 57 kg), đưa thẳng vào công thức, và chỉ làm tròn kết quả. Trong bảng tính, đừng tạo cột "chiều cao làm tròn" rồi lấy cột đó để tính; hãy tính từ cột số gốc và chỉ bọc ROUND ở cột kết quả. Điều tương tự áp dụng khi đổi đơn vị: đổi 62,2 inch ra mét rồi làm tròn thành 1,58 m trước khi tính BMI cũng là làm tròn giữa chừng.
Làm tròn khi đổi đơn vị: đổi trước, làm tròn sau
Đổi đơn vị là chỗ làm tròn giữa chừng hay lọt vào nhất. Giả sử một phiếu ghi 154 lb và 5'5". Cách đúng là đổi cả hai với hệ số đầy đủ, tính BMI, rồi mới làm tròn: 154 × 0,45359237 = 69,853 kg; 65 inch × 2,54 = 165,1 cm = 1,651 m; 69,853 ÷ (1,651 × 1,651) = 69,853 ÷ 2,7258 = 25,63, ghi 25,6.
Nếu làm tròn từng bước — cân thành 70 kg, chiều cao thành 1,65 m — thì 70 ÷ 2,7225 = 25,71, ghi 25,7. Chênh 0,1 nghe nhỏ, nhưng là do cách tính, không phải do cơ thể. Trường hợp xấu hơn là dùng hệ số đổi đã làm tròn quá thô như 0,45 cho pound hay 2,5 cho inch; khi đó sai số chồng lên nhau và có thể làm BMI lệch tới vài phần mười.
Quy tắc thực hành: giữ hệ số đổi đủ chữ số (0,4536 và 2,54), giữ kết quả đổi ít nhất hai chữ số thập phân trong lúc tính, và chỉ làm tròn con số cuối cùng bạn ghi vào sổ. Nếu muốn ghi cả số đo đã đổi, làm tròn số đó riêng để ghi, nhưng vẫn tính từ số chưa làm tròn.
Con số sát mốc: đọc thế nào cho bình tĩnh
Hãy xem sai số đầu vào ảnh hưởng ra sao. Với người cao 158 cm, nặng 60 kg, BMI là 24,03. Nếu chiều cao thật lệch nửa centimet về một phía, BMI nằm khoảng 23,88 đến 24,19. Nếu cân lệch 0,2 kg, BMI dao động khoảng 23,95 đến 24,11. Cộng hai nguồn sai số, BMI có thể xê dịch chừng hai, ba phần mười mà không có gì thay đổi trong cơ thể.
Vì vậy, một BMI ghi 22,9 hay 23,1 nên được hiểu là "quanh 23", không phải hai trạng thái khác nhau. Mốc ngưỡng là đường kẻ dùng cho quần thể; một người ở sát mốc về bên này hay bên kia không khác nhau đáng kể chỉ vì con số. Điều có ý nghĩa hơn là con số đó đứng yên, tăng dần hay giảm dần qua nhiều lần đo, và nó đi cùng vòng eo, tuổi, tiền sử như thế nào.
Đừng làm tròn "có chủ đích" để con số rơi về phía mình muốn, cũng đừng đo lại nhiều lần cho tới khi ra số đẹp rồi chỉ ghi số đó. Cả hai cách đều làm sổ theo dõi mất giá trị. Nếu một con số sát mốc làm bạn lo, hãy mang chuỗi số liệu tới nhân viên y tế để được đọc cùng các thông tin khác.
Ghi số liệu để người khác đọc đúng
Ghi kèm đơn vị, luôn luôn. "60,4" có thể là kg hay pound; "60,4 kg" thì không. Với tỷ lệ, ghi rõ tỷ lệ gì: "eo/chiều cao 0,49" thay vì chỉ "0,49".
Dùng một kiểu dấu thập phân. Người Việt dùng dấu phẩy (60,4), nhiều tài liệu nước ngoài dùng dấu chấm (60.4). Trong một sổ, chọn một kiểu và giữ nguyên, để không ai đọc 1.230 thành một phẩy hai ba.
Giữ số 0 cuối nếu nó có nghĩa. BMI 24,0 cho biết bạn đã làm tròn tới phần mười và kết quả đúng là 24,0; ghi 24 làm người đọc không biết bạn làm tròn tới đâu. Bảng tính hay tự xoá số 0 cuối; đặt định dạng ô cố định số chữ số thập phân để tránh.
Đừng ghi số đã làm tròn thay cho số gốc. Nếu sổ chỉ có BMI 24,0 mà không có cân nặng và chiều cao, sau này bạn không thể tính lại khi phát hiện sai, cũng không thể tính chỉ số khác. Luôn giữ số đo gốc; chỉ số tính ra là thứ có thể tái tạo bất cứ lúc nào.
Ghi cách đo bên cạnh số làm tròn. Một dòng như "eo 78,5 cm, đo giữa xương sườn cuối và mào chậu, thở ra nhẹ" giúp lần sau bạn hoặc nhân viên y tế biết con số có so được với số mới hay không.
Câu hỏi thường gặp
BMI nên làm tròn mấy chữ số thập phân?
Một chữ số thập phân là đủ, ví dụ 24,0 hay 22,8. Sai số khi đo chiều cao và cân nặng tại nhà đã làm BMI xê dịch vài phần mười, nên chữ số thứ hai sau dấu phẩy không mang thông tin có ích.
Có nên làm tròn chiều cao trước khi tính BMI không?
Không nên. Hãy đưa số đo gốc vào công thức và chỉ làm tròn kết quả. Ví dụ 57 kg, cao 157,5 cm cho BMI 23,0 khi tính thẳng, nhưng thành 22,8 nếu làm tròn chiều cao thành 1,58 m trước.
Vì sao bảng tính và máy tính bỏ túi đôi khi làm tròn khác nhau?
Một số công cụ làm tròn nửa về số chẵn thay vì nửa lên, và máy tính lưu số thập phân dưới dạng nhị phân nên vài con số kết thúc bằng 5 bị lưu hụt một chút. Với số đo cơ thể, khác biệt chỉ ở chữ số cuối và không làm thay đổi cách đọc.
BMI 22,9 và 23,1 có khác nhau nhiều không?
Về sức khoẻ thì gần như không. Sai số đo có thể làm BMI dịch hai, ba phần mười, nên hai con số này nên hiểu chung là quanh 23. Xu hướng qua nhiều lần đo và các chỉ số đi kèm có ý nghĩa hơn vị trí sát mốc.
Cân nặng nên ghi tới 0,1 kg hay số nguyên?
Ghi tới 0,1 kg khớp với độ chia của phần lớn cân gia đình và đủ để thấy xu hướng qua nhiều tuần. Ghi số nguyên làm mất những thay đổi nhỏ, còn ghi tới 0,01 kg thì vượt quá độ ổn định thật của cân nặng trong ngày.
Năng lượng cơ bản ước tính có cần ghi phần thập phân không?
Không cần. Công thức ước tính năng lượng cơ bản tự nó có thể lệch hàng trăm kcal so với đo bằng máy, nên ghi số nguyên hoặc làm tròn tới hàng chục kcal là phù hợp với độ tin cậy thật của con số.