Để tự tính BMI, BMR và tỷ lệ eo/chiều cao trong một bảng tính, bạn chỉ cần năm cột nhập (chiều cao cm, cân nặng kg, vòng eo cm, tuổi, giới) và ba cột công thức: BMI = cân ÷ (cao/100)², BMR theo Mifflin-St Jeor = 10 × cân + 6,25 × cao − 5 × tuổi + 5 (nam) hoặc − 161 (nữ), tỷ lệ eo/chiều cao = eo ÷ cao. Ví dụ chị Lan 40 tuổi, cao 158 cm, nặng 60 kg, eo 78 cm cho BMI 24,0, BMR khoảng 1.227 kcal/ngày và tỷ lệ eo/chiều cao 0,49.
Bài này đi từ cách bố trí cột, công thức viết sẵn cho từng ô, cách làm tròn, chuyện dấu phẩy và dấu chấm thập phân hay làm công thức báo lỗi, tới cách tự kiểm trang tính bằng một bộ số đã biết đáp án. Trang tính chỉ làm phép tính giúp bạn; nó không đánh giá sức khoẻ, và kết quả của nó không thay cho việc khám.
Bố trí cột: nhập ít, tính nhiều
Mỗi dòng là một lần đo. Cột nhập để trắng, cột công thức tô màu nhạt để nhớ đừng gõ đè. Thứ tự dưới đây được dùng cho các công thức ở mục sau.
| Cột | Nội dung | Loại | Ví dụ dòng 2 |
|---|---|---|---|
| A | Ngày đo | nhập | 10/3 |
| B | Chiều cao (cm) | nhập | 158 |
| C | Cân nặng (kg) | nhập | 60 |
| D | Vòng eo (cm) | nhập | 78 |
| E | Tuổi (năm) | nhập | 40 |
| F | Giới (ghi Nam hoặc Nữ) | nhập | Nữ |
| G | BMI | công thức | 24,0 |
| H | BMR ước tính (kcal/ngày) | công thức | 1.227 |
| I | Tỷ lệ eo/chiều cao | công thức | 0,49 |
Chọn cm cho chiều cao và vòng eo vì đó là đơn vị đọc trực tiếp từ thước, đỡ một bước đổi. Nếu bạn có số đo theo pound hay inch, thêm một cột nhập phụ và một cột đổi bằng công thức (nhân 0,4536 hoặc 2,54), rồi để các công thức chính lấy từ cột đã đổi.
Ghi tuổi theo năm tròn tại ngày đo. Có thể thay cột tuổi bằng năm sinh và để trang tính tự trừ, nhưng khi đó nhớ rằng tuổi chỉ tăng sau ngày sinh nhật; với BMR, chênh một tuổi chỉ làm kết quả lệch 5 kcal nên không đáng lo.
Công thức cho ba cột tính, viết sẵn để chép
BMI ở ô G2: =ROUND(C2/(B2/100)^2;1) Lấy cân nặng chia bình phương chiều cao đổi ra mét, làm tròn một chữ số. Với chị Lan: 60 ÷ (1,58)² = 60 ÷ 2,4964 = 24,03, hiển thị 24,0. Cách viết tương đương là =ROUND(10000*C2/B2^2;1).
BMR ở ô H2: =ROUND(10*C2+6,25*B2-5*E2+IF(F2="Nam";5;-161);0) Đây là công thức Mifflin-St Jeor. Với chị Lan: 10 × 60 = 600; 6,25 × 158 = 987,5; 5 × 40 = 200; cộng trừ lại 600 + 987,5 − 200 − 161 = 1.226,5, làm tròn số nguyên thành 1.227 kcal/ngày (hàm làm tròn đẩy nửa đơn vị lên).
Tỷ lệ eo/chiều cao ở ô I2: =ROUND(D2/B2;2) Hai số cùng đơn vị cm nên chia thẳng. Với chị Lan: 78 ÷ 158 = 0,4937, hiển thị 0,49. Đặt định dạng ô là số có hai chữ số thập phân để 0,50 không bị hiện thành 0,5.
Kéo công thức xuống cho các dòng sau. Vì công thức dùng địa chỉ tương đối (B2, C2…), khi kéo xuống dòng 3 chúng tự thành B3, C3. Đừng gõ số trực tiếp vào công thức, ví dụ =60/(158/100)^2, vì khi đó dòng sau sẽ vẫn tính cho số cũ.
Dấu phẩy, dấu chấm và dấu chấm phẩy: vì sao công thức báo lỗi
Phần lớn lỗi khi chép công thức từ chỗ khác sang đến từ cài đặt vùng của máy. Khi máy đặt kiểu số Việt Nam, dấu phẩy là dấu thập phân (6,25) và các đối số trong hàm được ngăn bằng dấu chấm phẩy (ROUND(x;1)). Khi máy đặt kiểu Anh – Mỹ, dấu chấm là dấu thập phân (6.25) và đối số ngăn bằng dấu phẩy (ROUND(x,1)). Công thức trong bài viết theo kiểu Việt Nam; nếu máy bạn theo kiểu kia, đổi 6,25 thành 6.25 và mọi dấu chấm phẩy trong hàm thành dấu phẩy.
Một lỗi kín đáo hơn là số được nhập dưới dạng chữ. Nếu bạn gõ 60.5 trên máy đặt kiểu Việt Nam, ô có thể hiểu thành chữ hoặc thành một ngày tháng, và công thức trả về lỗi hoặc ra con số lạ. Dấu hiệu nhận ra: số căn lề trái thay vì lề phải. Cách sửa là gõ lại theo dấu thập phân đúng của máy, hoặc dùng chức năng tìm và thay thế để đổi dấu cho cả cột.
Với hàm IF so sánh chữ, như F2="Nam", hãy nhập giới nhất quán. "nam", "Nam" thường được coi là giống nhau, nhưng "Nam " có dấu cách thừa ở cuối lại khác, và khi đó công thức sẽ lấy nhánh −161 dù người đo là nam. Tạo danh sách chọn sẵn cho ô giới là cách đơn giản để tránh lỗi này.
Thêm một cột phân nhóm theo mốc số, không gắn nhãn
Nếu muốn trang tính tự cho biết BMI rơi vào khoảng nào, bạn có thể dùng hàm IF lồng nhau. Nên ghi khoảng bằng con số thay vì bằng tên gọi, để trang tính chỉ làm việc so sánh với mốc, không đưa ra nhận định về sức khoẻ. Ví dụ theo các mốc thường dùng cho người châu Á (18,5; 23; 25):
- Ô J2: =IF(G2<18,5;"dưới 18,5";IF(G2<23;"18,5 đến dưới 23";IF(G2<25;"23 đến dưới 25";"từ 25 trở lên")))
- Nếu muốn dùng mốc của Tổ chức Y tế Thế giới (18,5; 25; 30), thay 23 bằng 25 và 25 bằng 30 trong công thức, đồng thời sửa chữ hiển thị cho khớp.
- So sánh nên dùng giá trị BMI đã làm tròn một chữ số, vì đó là con số bạn nhìn thấy. Nếu so bằng giá trị chưa làm tròn, BMI 22,96 hiển thị 23,0 nhưng vẫn bị xếp vào khoảng "18,5 đến dưới 23", gây khó hiểu.
- Không cần cột phân nhóm cho BMR; năng lượng cơ bản không có mốc "tốt" hay "xấu" và chỉ là ước tính.
Các mốc trên là mốc phổ biến để đọc kết quả BMI ở mức quần thể. Việc một con số nằm ở khoảng nào nói gì với riêng bạn phụ thuộc vào vòng eo, tuổi, khối cơ và nhiều yếu tố khác, và là phần nên trao đổi với nhân viên y tế.
Thêm cột so sánh giữa các lần đo
Chênh lệch so với lần trước, ô K3: =C3-C2 Cho biết cân nặng lần này hơn hay kém lần trước bao nhiêu kg. Kéo xuống cho các dòng sau. Ô K2 để trống vì dòng đầu không có lần trước để so. Có thể làm tương tự cho vòng eo ở cột D.
Trung bình bốn lần đo gần nhất, ô L5: =ROUND(AVERAGE(C2:C5);1) Một con số đơn lẻ dao động theo bữa ăn, lượng nước, giờ cân; trung bình vài lần đo làm mượt dao động đó. Khi kéo xuống ô L6, công thức tự thành AVERAGE(C3:C6), tức luôn lấy bốn lần gần nhất. Nếu bạn cân mỗi tuần một lần, đó là trung bình khoảng một tháng.
Phần trăm thay đổi so với lần đo đầu tiên, ô M3: =ROUND((C3-$C$2)/$C$2*100;1) Dấu $ giữ chặt ô C2 khi kéo công thức xuống, nên mọi dòng đều so với lần đầu. Ví dụ lần đầu 60 kg, lần này 58,8 kg: (58,8 − 60) ÷ 60 × 100 = −2,0%.
Không thêm cột "mục tiêu". Trang tính trong bài chỉ ghi lại và tính toán, không đặt ra mức cân nặng cần đạt. Nếu bạn đang có kế hoạch thay đổi cân nặng vì lý do sức khoẻ, mức đó nên được trao đổi với nhân viên y tế theo tình trạng riêng.
Tự kiểm trang tính bằng bộ số đã biết đáp án
Trước khi nhập dữ liệu thật, hãy điền một dòng thử với số đã tính tay. Dòng của chị Lan (158 cm, 60 kg, eo 78 cm, 40 tuổi, nữ) phải ra BMI 24,0, BMR 1.227 và tỷ lệ 0,49. Thêm dòng thứ hai cho một người nam để kiểm nhánh IF: anh Minh 45 tuổi, cao 172 cm, nặng 79,8 kg, eo 92 cm. BMI = 79,8 ÷ (1,72)² = 79,8 ÷ 2,9584 = 26,97, hiển thị 27,0. BMR = 798 + 1.075 − 225 + 5 = 1.653. Tỷ lệ eo/chiều cao = 92 ÷ 172 = 0,535, hiển thị 0,53.
Nếu BMR của anh Minh ra 1.487 thay vì 1.653, công thức đã lấy nhánh nữ — kiểm lại cách ghi ô giới. Nếu BMI ra 0,0027, bạn đã quên chia chiều cao cho 100. Nếu tỷ lệ eo/chiều cao ra 0,5 thay vì 0,53, định dạng ô đang ẩn chữ số thứ hai.
Sau khi hai dòng thử đều đúng, xoá chúng hoặc chuyển sang một trang riêng tên "kiểm tra" để giữ làm mẫu. Mỗi khi bạn sửa công thức sau này, nhập lại hai dòng đó để chắc chắn chưa làm hỏng gì.
Giới hạn của những con số trang tính tính ra
Trang tính tính chính xác tới từng chữ số, nhưng đầu vào thì không. Cân gia đình lệch vài trăm gam, thước dây đo eo dao động một centimet giữa hai lần đo, chiều cao đo tại nhà lệch nửa centimet. Những sai số này đi thẳng vào kết quả, nên đừng để số chữ số thập phân trên màn hình tạo cảm giác chính xác hơn thực tế.
BMR từ công thức Mifflin-St Jeor là ước tính cho số đông; với một người cụ thể, năng lượng cơ bản đo bằng máy có thể khác vài trăm kcal. Trang tính không biết khối cơ của bạn, không biết bạn có bệnh nền hay đang dùng thuốc gì. Con số này hữu ích để hiểu xu hướng — ví dụ BMR ước tính giảm khi tuổi tăng — chứ không dùng để tự đặt ra mức ăn.
Nếu bạn dùng trang tính để theo dõi lâu dài, hãy nhìn đường đi của nhiều lần đo thay vì so từng cặp số. Và nếu thấy cân nặng hay vòng eo đổi nhanh mà không rõ lý do, đó là lúc mang số liệu tới nhân viên y tế, không phải lúc thêm công thức mới. Trường hợp việc ghi chép bắt đầu gây lo âu, khiến bạn cân đo nhiều lần mỗi ngày hoặc ăn uống bị rối loạn, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Công thức BMI trong bảng tính viết thế nào khi chiều cao ghi bằng cm?
Viết =C2/(B2/100)^2, trong đó C2 là cân nặng kg và B2 là chiều cao cm; muốn làm tròn một chữ số thì bọc trong ROUND, ví dụ =ROUND(C2/(B2/100)^2;1). Cách tương đương là nhân 10.000 với cân nặng rồi chia cho bình phương số cm.
Vì sao công thức chép về máy báo lỗi?
Thường do khác cài đặt vùng: máy kiểu Việt Nam dùng dấu phẩy thập phân và dấu chấm phẩy ngăn đối số, máy kiểu Anh – Mỹ dùng dấu chấm thập phân và dấu phẩy ngăn đối số. Đổi các dấu cho khớp với máy là công thức chạy.
Có cần ghi tuổi chính xác tới tháng để tính BMR không?
Không cần. Trong công thức Mifflin-St Jeor, mỗi năm tuổi chỉ làm BMR ước tính thay đổi 5 kcal, nhỏ hơn rất nhiều so với sai số của chính công thức, nên ghi tuổi theo năm tròn là đủ.
Làm sao biết công thức BMR trong trang tính đang tính đúng nhánh nam hay nữ?
Nhập một dòng thử cho người nam và một dòng cho người nữ với số đã tính tay. Hai kết quả cùng số đo chênh nhau đúng 166 kcal; nếu bằng nhau hoặc chênh khác 166, ô giới đang ghi không khớp với điều kiện trong hàm IF.
Nên làm tròn BMI, BMR và tỷ lệ eo/chiều cao tới mấy chữ số?
Thường dùng một chữ số thập phân cho BMI, số nguyên cho BMR và hai chữ số thập phân cho tỷ lệ eo/chiều cao. Làm tròn ở bước cuối bằng hàm ROUND, không làm tròn các số đo đầu vào trước khi tính.
Trang tính có thay được buổi khám sức khoẻ không?
Không. Trang tính chỉ làm phép tính từ số bạn nhập; nó không biết khối cơ, bệnh nền hay xét nghiệm của bạn. Hãy dùng nó để ghi chép gọn gàng và mang số liệu tới buổi khám, để nhân viên y tế đọc cùng các thông tin khác.