Ở người cao 1,60 m nặng 55 kg, đo chiều cao lệch 1 cm làm BMI đổi khoảng 0,27 đơn vị, còn cân lệch 1 kg làm BMI đổi khoảng 0,39 đơn vị. Cộng thêm chênh lệch giữa sáng và tối, quần áo, bữa ăn, hai lần đo của cùng một người có thể chênh nhau hơn một đơn vị BMI mà cơ thể không hề thay đổi.
Biết từng nguồn sai số đóng góp bao nhiêu giúp bạn bình tĩnh khi thấy BMI ở nhà khác phiếu khám, và giúp các lần đo của chính bạn so được với nhau. Phần dưới tính cụ thể từng nguồn, đưa một tình huống "hai nơi, hai con số" có thể tự kiểm, hướng dẫn kiểm cân ở nhà và gom lại thành một quy trình đo gọn.
Mỗi nguồn sai số đổi BMI bao nhiêu
Tính cho người giả định cao 1,60 m nặng 55 kg, BMI gốc 55 : 2,56 = 21,48. Mỗi dòng thay đổi một yếu tố và tính lại.
| Nguồn sai số | Số đo sau khi lệch | BMI tính lại | Chênh so với 21,48 |
|---|---|---|---|
| Chiều cao đo thấp hơn 1 cm | 1,59 m, 55 kg | 21,76 | tăng 0,27 |
| Chiều cao đo cao hơn 1 cm | 1,61 m, 55 kg | 21,22 | giảm 0,27 |
| Chiều cao đo thấp hơn 2 cm | 1,58 m, 55 kg | 22,03 | tăng 0,55 |
| Cân nặng hơn 1 kg | 1,60 m, 56 kg | 21,88 | tăng 0,39 |
| Cân nhẹ hơn 1 kg | 1,60 m, 54 kg | 21,09 | giảm 0,39 |
| Thấp hơn 1 cm và nặng hơn 1 kg cùng lúc | 1,59 m, 56 kg | 22,15 | tăng 0,67 |
Có hai quy luật nhỏ đáng nhớ. Một: mỗi phần trăm sai ở chiều cao làm BMI sai khoảng hai phần trăm, vì chiều cao bị bình phương; 1 cm trên 160 cm là khoảng 0,6%, nên BMI sai khoảng 1,25%. Hai: mỗi kilôgam sai ở cân làm BMI sai đúng 1 chia bình phương chiều cao, ở đây là 1 : 2,56 = 0,39.
Từng nguồn riêng lẻ thì nhỏ, nhưng chúng hay đi cùng chiều: buổi chiều người thấp hơn một chút và nặng hơn sau bữa trưa, nên BMI chiều thường cao hơn BMI sáng.
Chiều cao: nguồn sai số hay bị coi nhẹ
Phần lớn mọi người coi chiều cao là con số cố định, nhập một lần vào ứng dụng rồi để đó nhiều năm. Thực tế, chiều cao của người trưởng thành dao động trong ngày: sau một đêm nằm, các đĩa đệm cột sống giãn ra, nên buổi sáng ta cao hơn; sau một ngày đứng, ngồi, mang vác, chúng bị nén lại, nên chiều tối ta thấp đi, thường khoảng một xăng-ti-mét, có người nhiều hơn. Theo bảng trên, chừng đó đủ làm BMI đổi khoảng một phần tư đơn vị.
Nguồn sai thứ hai là cách đo. Đo bằng thước dây mềm áp vào tường dễ bị võng; đứng chưa thẳng, cằm ngẩng hoặc cúi, gót không chạm tường đều làm số sai một đến hai xăng-ti-mét. Còn tóc búi cao, dép, thảm dưới chân thì làm số cao hơn thực tế.
Nguồn sai thứ ba là dùng số cũ. Chiều cao ghi trên giấy tờ có thể được đo từ thời đi học, đi nghĩa vụ hay tự khai. Ở tuổi trung niên trở đi, nhiều người đã thấp đi vài xăng-ti-mét so với con số đó. Dùng chiều cao cũ, cao hơn thực tế, sẽ làm BMI thấp hơn thực tế. Cách khắc phục đơn giản là đo lại mỗi năm một lần, cùng một cách, vào buổi sáng, rồi sửa luôn con số trong ứng dụng hay sổ theo dõi.
Tình huống: hai nơi, hai con số
Chị Phương đo ở nhà buổi sáng và đo ở phòng khám buổi chiều cùng một ngày. Bảng ghi điều kiện của hai lần đo và cách giải thích chênh lệch.
| Điều kiện | Ở nhà, 6 giờ sáng | Ở phòng khám, 3 giờ chiều |
|---|---|---|
| Chiều cao | 1,60 m (đo sáng, chân trần) | 1,58 m (đo chiều, thước đứng) |
| Trang phục | Đồ ngủ mỏng | Quần jean, áo khoác mỏng, đồng hồ |
| Ăn uống | Chưa ăn sáng, đã đi vệ sinh | Sau bữa trưa và vài cốc nước |
| Cân nặng | 55,0 kg | 56,5 kg |
| BMI | 55 : 2,56 = 21,5 | 56,5 : 2,4964 = 22,6 |
Hai con số chênh 1,1 đơn vị BMI, đủ để một con số nằm trong khoảng bình thường và con số kia vượt mốc 23 theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á. Không có lần đo nào "sai"; chúng đo trong hai điều kiện khác nhau. Chênh 1,5 kg đến từ quần áo, bữa ăn, nước uống; chênh 2 cm đến từ giờ đo và cách đo.
Bài học không phải là tin số ở nhà hay số ở phòng khám, mà là chỉ so những lần đo cùng điều kiện với nhau. Khi đưa số đo ở nhà cho người khám, hãy nói rõ bạn đo lúc nào, mặc gì.
Kiểm cân ở nhà trong năm phút
Cân gia đình dùng lâu, pin yếu hay đặt sai chỗ có thể lệch. Không cần thiết bị đặc biệt, bạn có thể kiểm theo các bước sau:
- Đặt cân trên sàn cứng, phẳng, không trên thảm hay sàn gỗ võng. Thay pin nếu màn hình mờ.
- Kiểm độ lặp: bước lên cân ba lần liên tiếp, mỗi lần bước xuống hẳn rồi lên lại. Ba con số nên chênh nhau không quá 0,2 đến 0,3 kg.
- Kiểm vị trí: cân một lần ở giữa phòng, một lần ở góc khác. Nếu chênh nhiều, sàn không phẳng; chọn một chỗ cố định và đánh dấu.
- Kiểm độ chính xác bằng vật đã biết khối lượng: cân chính bạn, rồi cân lại khi bế một can nước đầy loại 5 lít (nặng khoảng 5 kg cộng vỏ can). Hiệu hai lần nên gần 5 kg.
- Nếu cân có nút trở về số không, bấm trước mỗi lần đo; nếu là cân cơ, chỉnh kim về vạch 0 khi không có gì trên cân.
Một chiếc cân không chính xác tuyệt đối nhưng lặp lại ổn định vẫn rất hữu ích cho việc theo dõi xu hướng tại nhà, miễn là bạn luôn dùng cùng một chiếc. Đổi cân giữa chừng thì ghi chú lại, vì con số có thể "nhảy" do cân chứ không phải do cơ thể.
Quy trình đo gọn để các lần so được với nhau
Gom những điều trên lại, đây là một quy trình đơn giản cho người muốn theo dõi BMI tại nhà mỗi tháng:
- Chiều cao: đo lại mỗi năm một lần vào buổi sáng, chân trần, lưng và gót áp tường, dùng vật phẳng đặt vuông góc trên đỉnh đầu. Ghi lại ngày đo.
- Cân nặng: cân buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống, mặc đồ mỏng giống nhau, trên cùng một chiếc cân ở cùng một chỗ.
- Số lần: mỗi tháng một lần là đủ; nếu cân hằng tuần thì lấy trung bình tháng để tính BMI.
- Phụ nữ: ghi chú thời điểm trong chu kỳ kinh nguyệt, vì cơ thể có thể giữ nước vài ngày.
- Ghi chép: một dòng mỗi lần gồm ngày, cân nặng, chiều cao đang dùng, BMI, ghi chú (ốm, đi xa, ăn tiệc).
- Đọc kết quả: chỉ coi là thay đổi thật khi BMI đi cùng một hướng qua ít nhất hai, ba tháng, hoặc khi chênh lớn hơn mức dao động thường thấy của bạn.
Với quy trình này, phần lớn các nguồn sai số trong bảng đầu tiên được giữ cố định, nên chênh lệch còn lại giữa các tháng mới phản ánh cơ thể thay đổi. Nó cũng tạo ra một cuốn sổ có giá trị khi đi khám, vì người khám nhìn được xu hướng thay vì một con số đơn lẻ.
Những lầm tưởng về độ chính xác
"Cân hiện hai chữ số thập phân thì chính xác." Màn hình hiện 55,35 kg không có nghĩa cân chính xác tới 10 gam. Độ lặp của cân gia đình thường chỉ vài trăm gam.
"Ứng dụng tính BMI chính xác hơn tính tay." Ứng dụng chỉ tính nhanh hơn. Nếu chiều cao nhập vào là số cũ, kết quả vẫn sai như tính tay với số cũ.
"Càng đo nhiều lần trong ngày càng chính xác." Đo nhiều lần trong ngày chỉ cho thấy dao động tự nhiên. Một lần đo đúng điều kiện mỗi tháng có giá trị hơn mười lần đo ngẫu nhiên.
"Lệch nửa đơn vị BMI là cơ thể đã thay đổi." Như bảng đầu bài cho thấy, chừng đó có thể đến hoàn toàn từ giờ đo và quần áo.
"Thước dây nào cũng như nhau." Thước dây vải dùng lâu có thể giãn, làm số đo chiều cao hay vòng eo lệch dần. Thỉnh thoảng so thước dây với một thước cứng; nếu lệch thì thay thước mới.
"Làm tròn sớm cho dễ tính cũng không sao." Làm tròn chiều cao 1,58 m thành 1,6 m trước khi bình phương đã đủ làm BMI lệch khoảng 0,6 đơn vị với người nặng khoảng 60 kg. Giữ đủ số khi tính, chỉ làm tròn kết quả cuối.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Phần lớn chênh lệch BMI giữa các lần đo là chuyện kỹ thuật, không cần lo. Nhưng có những lúc nên hỏi: khi BMI đo đúng quy trình mà vẫn thay đổi rõ qua vài tháng không giải thích được; khi chiều cao của bạn giảm nhiều hơn vài xăng-ti-mét so với thời trẻ, hoặc giảm nhanh trong thời gian ngắn; khi cân giảm hoặc tăng nhanh không rõ lý do.
Một số câu có thể hỏi: "Số đo ở nhà của mình chênh với ở đây, nên dùng số nào để theo dõi?", "Có nên đo lại chiều cao định kỳ ở cơ sở y tế không?", "Mức thay đổi bao nhiêu thì nên quay lại khám?". Nếu việc cân đo nhiều lần trong ngày đã thành thói quen khó bỏ và gây lo âu, đó là điều nên trao đổi với cơ sở y tế, kể cả cơ sở có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Khi mang số liệu tự đo tới buổi khám, hãy ghi kèm điều kiện: giờ cân, trang phục, chiều cao đo khi nào. Người khám sẽ biết nên tin số nào và điều chỉnh cách đọc cho phù hợp, thay vì phải đoán vì sao hai con số không khớp.
Câu hỏi thường gặp
Buổi sáng và buổi tối chiều cao chênh bao nhiêu?
Thường khoảng một xăng-ti-mét, có người nhiều hơn, vì đĩa đệm cột sống giãn ra khi nằm và bị nén lại khi đứng, ngồi cả ngày. Với người cao 1,60 m, chừng đó làm BMI đổi khoảng 0,27 đơn vị.
Nên cân lúc nào để chính xác nhất?
Buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống, mặc đồ mỏng giống nhau mỗi lần. Điều quan trọng nhất không phải giờ nào mà là giữ cùng một điều kiện để các lần cân so được với nhau.
Vì sao BMI ở nhà thấp hơn ở phòng khám?
Thường vì ở nhà bạn cân buổi sáng với đồ mỏng và dùng chiều cao cũ hoặc đo buổi sáng, còn ở phòng khám đo buổi chiều sau bữa ăn với quần áo ngoài. Các yếu tố này cộng lại có thể chênh hơn một đơn vị.
Làm sao biết cân ở nhà có bị sai không?
Bước lên cân ba lần liên tiếp xem số có ổn định không, rồi cân thêm khi bế một vật đã biết khối lượng như can nước 5 lít. Hiệu hai lần cân nên gần với khối lượng của vật đó.
Chiều cao nên đo lại bao lâu một lần?
Người trưởng thành nên đo lại mỗi năm một lần vào buổi sáng. Từ tuổi trung niên trở đi, chiều cao có thể giảm dần, nên dùng số đo mới thay cho số trên giấy tờ cũ.
BMI chênh bao nhiêu thì mới coi là thay đổi thật?
Không có con số chung cho mọi người. Cách thực tế là xem BMI có đi cùng một hướng qua hai, ba tháng đo đúng quy trình hay không, thay vì phản ứng với chênh lệch giữa hai lần đo.