KhoiLuong.comKhối Lượng
Chỉ số BMI

BMI là gì: chỉ số khối cơ thể cho biết điều gì và bỏ sót điều gì

BMI là chỉ số khối cơ thể, tính từ cân nặng và chiều cao để sàng lọc ở người lớn. Nó không phân biệt mỡ với cơ, không biết mỡ nằm ở đâu và không thay khám bệnh.

An older Vietnamese man in a light shirt steps onto a bathroom scale on a tiled floor at home, low angle from the side, face out of frame, cool morning window light

BMI là viết tắt của body mass index, tiếng Việt gọi là chỉ số khối cơ thể: một con số tính từ cân nặng và chiều cao, dùng để xếp người trưởng thành vào các nhóm cân nặng một cách nhanh và rẻ. Nó cho biết cân nặng của bạn cao hay thấp so với chiều cao, nhưng không cho biết phần cân nặng đó là mỡ hay cơ, và mỡ nằm ở đâu.

Vì đơn giản nên BMI có mặt ở khắp nơi: phiếu khám sức khoẻ, hồ sơ bảo hiểm, ứng dụng trên điện thoại. Cũng vì đơn giản nên nó hay bị hiểu quá mức, như thể một con số đủ để kết luận ai khoẻ, ai không. Hiểu đúng BMI làm được gì và không làm được gì sẽ giúp bạn đọc phiếu khám bình tĩnh hơn, và biết khi nào cần thêm chỉ số khác.

Một con số được nghĩ ra để mô tả số đông

Ý tưởng chia cân nặng cho bình phương chiều cao ra đời từ thế kỷ 19, trong các nghiên cứu thống kê về vóc dáng của cả một dân số. Mục đích ban đầu không phải để đánh giá sức khoẻ từng người, mà để mô tả "người trung bình" trông như thế nào và so sánh các nhóm với nhau. Mãi về sau, khi các nhà dịch tễ học cần một thước đo gọn để theo dõi cân nặng trên hàng triệu người, chỉ số này mới mang tên BMI và được dùng rộng rãi trong y tế.

Nguồn gốc đó giải thích khá nhiều điều. BMI rất mạnh khi nhìn số đông: trong một cộng đồng, tỷ lệ người có BMI cao tăng lên là tín hiệu đáng tin rằng cân nặng chung đang tăng. Nhưng khi áp vào một cá nhân, nó mất bớt độ chính xác, vì mỗi người có cấu trúc cơ thể, khối cơ, khung xương và cách tích mỡ khác nhau.

Công thức vẫn là cân nặng tính bằng kilôgam chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét. Người cao 1,65 m nặng 55 kg có BMI khoảng 20,2; người cao 1,75 m nặng 80 kg có BMI khoảng 26,1. Kết quả được đối chiếu với các khoảng ngưỡng: phổ biến nhất là bảng của Tổ chức Y tế Thế giới với các mốc 18,5, 25 và 30, cùng ngưỡng thường dùng cho người châu Á với mốc 23 và 25 ở phía trên.

Những điều BMI cho biết khá tốt

Cân nặng so với chiều cao. Đây là việc chính của BMI. Nó cho phép so người cao 1,50 m với người cao 1,80 m trên cùng một thang, điều mà cân nặng trần không làm được.

Tín hiệu sớm ở hai đầu. BMI rất thấp hoặc rất cao thường là lý do chính đáng để nhân viên y tế hỏi thêm. Ở hai đầu thang, khả năng con số "đánh lừa" ít hơn so với vùng giữa.

Xu hướng theo thời gian của chính bạn. Chiều cao người trưởng thành gần như không đổi trong nhiều năm, nên BMI của bạn đi lên hay đi xuống phản ánh khá sát việc cân nặng thay đổi. Đây là cách dùng BMI hữu ích nhất ở nhà.

Bức tranh cộng đồng. Ở cấp dân số, BMI giúp đo tỷ lệ thiếu cân, thừa cân và theo dõi thay đổi qua nhiều năm. Các chương trình dinh dưỡng và y tế công cộng dựa nhiều vào số liệu này.

Một điểm khởi đầu cho cuộc trao đổi. Trong buổi khám, BMI là một dòng số liệu giúp người khám quyết định nên hỏi gì tiếp, đo gì thêm. Nó mở đầu câu chuyện chứ không kết thúc câu chuyện.

Những điều BMI không nhìn thấy

Phần lớn những tranh luận quanh BMI đến từ việc đòi hỏi nó làm những điều nó không được thiết kế để làm. Một số giới hạn chính:

  • Không phân biệt mỡ với cơ, xương và nước. Một kilôgam cơ và một kilôgam mỡ đều cộng vào cân nặng như nhau.
  • Không biết mỡ nằm ở đâu. Mỡ tập trung ở vùng bụng được chú ý nhiều hơn mỡ ở hông và đùi, nhưng BMI không phân biệt được.
  • Không tính tới tuổi. Người 70 tuổi và người 25 tuổi cùng BMI 22 có thể có thành phần cơ thể rất khác nhau.
  • Không tính tới giới. Ở cùng BMI, nữ thường có tỷ lệ mỡ cao hơn nam.
  • Không tính tới chủng tộc, nguồn gốc. Đây là lý do có ngưỡng riêng thường dùng cho người châu Á.
  • Không phản ánh sức bền, sức cơ, chất lượng giấc ngủ, chế độ ăn hay kết quả xét nghiệm.
  • Không áp dụng bảng ngưỡng người lớn cho trẻ em, thiếu niên và phụ nữ đang mang thai.

Những giới hạn này không làm BMI trở nên vô dụng. Chúng chỉ nhắc rằng BMI là một trong nhiều mảnh ghép. Khi BMI nằm ở vùng giữa và bạn khoẻ, nó có thể không nói thêm được gì nhiều; khi nó thay đổi rõ, hoặc nằm ở hai đầu thang, nó là lý do tốt để nhìn kỹ hơn.

Hai người cùng BMI, hai câu chuyện khác nhau

Các cặp ví dụ giả định dưới đây có cùng chiều cao, cùng cân nặng, nên cùng BMI, nhưng cơ thể và thói quen rất khác. Đây là cách nhanh nhất để thấy vì sao BMI chỉ là điểm khởi đầu.

CặpSố đo chungNgười thứ nhấtNgười thứ hai
Cặp 11,75 m, 80 kg, BMI 26,1Tập tạ đều nhiều năm, vòng eo nhỏ, khối cơ lớnLàm việc văn phòng, ít vận động, mỡ tập trung vùng bụng
Cặp 21,55 m, 52 kg, BMI 21,6Ba mươi tuổi, đi bộ và làm việc nhà nhiềuBảy mươi tuổi, khối cơ giảm, gần đây đi lại khó hơn
Cặp 31,62 m, 58 kg, BMI 22,1Cân ổn định nhiều nămBa tháng trước nặng 64 kg, sụt cân không rõ lý do

Kiểm lại cặp 2: 1,55 × 1,55 = 2,4025; 52 : 2,4025 = 21,64, làm tròn 21,6. Cả hai người đều nằm trong nhóm bình thường theo cả hai bảng ngưỡng, nhưng người thứ hai có lý do rõ để được nhân viên y tế đánh giá thêm về khối cơ và khả năng vận động.

Cặp 3 cho thấy một điều hay bị bỏ qua: BMI "bình thường" ở thời điểm đo không nói gì về việc cân nặng vừa thay đổi nhanh. Sụt cân nhanh không rõ lý do là chuyện nên đi khám, bất kể BMI hiện tại đang ở đâu.

Vì sao BMI vẫn được dùng dù có nhiều giới hạn

Câu hỏi hợp lý là: nếu BMI có nhiều điểm mù như vậy, sao không thay hẳn bằng cách đo khác? Câu trả lời nằm ở chi phí và sự đơn giản. Đo BMI chỉ cần một cái cân và một cái thước, mất chưa tới hai phút, không cần máy móc đắt tiền, không cần người đo được đào tạo chuyên sâu. Có thể làm ở trạm y tế, trường học, nơi làm việc, tại nhà. Kết quả dễ ghi chép, dễ so sánh giữa các lần đo và giữa các nơi.

Những cách đo thành phần cơ thể chính xác hơn thường cần thiết bị chuyên dụng, phòng đo riêng hoặc người đo có kinh nghiệm, và cũng có sai số riêng của chúng. Cân điện tử đo mỡ ở nhà tiện nhưng dao động theo lượng nước trong cơ thể. Vì vậy, trong thực tế, BMI thường được dùng như lớp lọc đầu tiên, rồi các chỉ số khác được thêm vào khi cần.

Cách hiểu thực dụng là: dùng BMI để biết có nên hỏi tiếp hay không, chứ không dùng nó để trả lời mọi câu hỏi. Một con số rẻ, nhanh, ổn định và có ngưỡng tham chiếu rõ vẫn có giá trị, miễn là người đọc biết nó đứng ở đâu trong bức tranh chung.

Đặt BMI cạnh những chỉ số bổ sung

Nhân viên y tế hiếm khi đọc BMI một mình. Bảng dưới tóm tắt một số chỉ số hay đi kèm và chúng bù cho điểm mù nào của BMI.

Chỉ số đi kèmBù cho điểm mù nào của BMIĐo ở đâu
Vòng eoCho biết mỡ có tập trung ở vùng bụng khôngTự đo ở nhà bằng thước dây hoặc tại cơ sở y tế
Tỷ lệ vòng eo trên chiều caoKết hợp vóc dáng và mỡ bụng trong một con sốTự tính từ hai số đo
Tỷ lệ mỡ cơ thểTách mỡ khỏi phần còn lại của cân nặngCân điện tử ở nhà (sai số lớn) hoặc thiết bị chuyên dụng
Thay đổi cân nặng theo thời gianThấy được tốc độ tăng hoặc sụt cânSổ ghi chép của chính bạn
Huyết áp, xét nghiệm máuCho biết tình trạng chuyển hoá mà cân nặng không thấyCơ sở y tế

Không cần đo tất cả cùng lúc. Với phần lớn người lớn khoẻ mạnh, BMI cộng vòng eo và một sổ ghi chép đều đặn đã cho bức tranh khá rõ để mang tới buổi khám định kỳ. Các chỉ số còn lại do người khám quyết định khi thấy cần.

Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế

Chị Hà, 35 tuổi, cao 1,65 m, nặng 55 kg, BMI 20,2. Chị đọc trên mạng rằng BMI "lỗi thời", nên băn khoăn có nên bỏ hẳn không. Cách nhìn cân bằng là: con số của chị nằm giữa thang, ổn định nhiều năm, chị khoẻ và vận động đều, nên BMI lúc này không cần chị bận tâm thêm. Giá trị của nó với chị nằm ở chỗ khác: nếu một ngày con số đổi nhanh mà chị không hiểu vì sao, chị sẽ thấy ngay nhờ đã có số liệu cũ để so.

Nên hỏi nhân viên y tế khi BMI nằm ở hai đầu thang, khi nó thay đổi rõ trong vài tháng không có lý do, hoặc khi con số đi kèm triệu chứng như mệt kéo dài, ăn kém, khó thở khi gắng sức. Nếu việc cân đo khiến bạn lo âu kéo dài, ăn uống bị chi phối bởi con số, hãy tìm tới cơ sở y tế, kể cả cơ sở có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Khi đi khám, bạn không cần tự phán đoán BMI của mình "tốt" hay "xấu". Chỉ cần mang theo số đo chiều cao, cân nặng của vài lần gần nhất, vòng eo nếu có, và hỏi thẳng: "Với các số này, có cần đo hay xét nghiệm thêm gì không?". Người khám sẽ đặt con số vào bối cảnh của riêng bạn, điều mà không bảng ngưỡng chung nào làm thay được.

Câu hỏi thường gặp

BMI viết tắt của từ gì?

BMI là viết tắt của body mass index, tiếng Việt thường gọi là chỉ số khối cơ thể. Chỉ số này lấy cân nặng tính bằng kilôgam chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét.

BMI có đo được tỷ lệ mỡ không?

Không. BMI chỉ dùng cân nặng và chiều cao, nên không tách được mỡ khỏi cơ, xương và nước. Muốn biết tỷ lệ mỡ cần cách đo khác, mỗi cách có sai số riêng.

BMI bình thường có nghĩa là khoẻ mạnh không?

Không hẳn. BMI bình thường chỉ cho biết cân nặng hợp với chiều cao theo bảng ngưỡng. Sức khoẻ còn phụ thuộc vào vòng eo, khối cơ, huyết áp, xét nghiệm, thói quen sinh hoạt và tiền sử.

Vì sao bác sĩ vẫn ghi BMI vào phiếu khám?

Vì nó nhanh, rẻ, dễ so sánh giữa các lần khám và là lớp lọc đầu tiên tốt. Người khám dùng BMI để quyết định có cần hỏi hay đo thêm điều gì, chứ không dùng nó để kết luận một mình.

BMI có dùng cho phụ nữ mang thai không?

Bảng ngưỡng của người lớn không dùng để đọc cân nặng trong thai kỳ. Phụ nữ mang thai nên theo dõi cân nặng theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa phụ trách.

Có chỉ số nào thay thế hoàn toàn BMI không?

Hiện chưa có chỉ số nào vừa rẻ, vừa nhanh, vừa có ngưỡng tham chiếu rộng rãi như BMI. Cách thường dùng là giữ BMI và bổ sung vòng eo hoặc các chỉ số khác khi cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138