Với người tập tạ, người lao động chân tay nặng hay chơi thể thao đều đặn nhiều năm, BMI có thể vượt 25 dù lượng mỡ không cao, vì công thức chỉ biết tổng cân nặng chứ không biết phần nào là cơ. Ở nhóm này, vòng eo và sự thay đổi của vòng eo thường cho thông tin rõ hơn BMI.
Điều đó không có nghĩa người tập luyện có thể bỏ qua BMI. Cơ nhiều không loại trừ việc mỡ cũng tăng, và khi ngừng tập, cơ giảm dần còn cân nặng có thể giữ nguyên. Phần dưới giải thích cơ chế, đi qua một ví dụ tính tay, so sánh hai giai đoạn của cùng một người, nêu những chỉ số nên đo kèm và những lỗi người tập hay mắc khi đọc con số của mình.
Vì sao khối cơ đẩy BMI lên
Cơ là mô đặc hơn mỡ: cùng một thể tích, cơ nặng hơn. Khi một người tập sức mạnh đều đặn, khối cơ ở vai, lưng, đùi, mông tăng lên, kéo cân nặng lên theo. Chiều cao không đổi, nên BMI tăng. Công thức BMI coi mọi kilôgam như nhau, không phân biệt được một kilôgam cơ vừa xây với một kilôgam mỡ vừa tích.
Ở số đông người ít vận động, cân nặng tăng thêm chủ yếu là mỡ, nên BMI cao đi kèm mỡ nhiều trong phần lớn trường hợp. Đó là lý do BMI vẫn dùng tốt cho sàng lọc cộng đồng. Nhưng ở nhóm có khối cơ lớn bất thường so với số đông — người tập thể hình, vận động viên các môn sức mạnh, người làm công việc khuân vác nhiều năm — giả định "cân nặng thêm là mỡ" không còn đứng vững.
Người lao động chân tay nặng nhiều năm, như thợ xây, người bốc xếp hàng, nông dân làm ruộng, cũng có thể có khối cơ lớn hơn số đông, dù không hề đến phòng tập. Với họ, phiếu khám đôi khi ghi một nhóm BMI nghe đáng lo, trong khi vòng eo nhỏ và sức khoẻ tốt. Ngược lại, khi họ đổi sang công việc ít vận động hoặc về hưu, khối cơ có thể giảm khá nhanh mà cân không đổi, và đó là lúc BMI "bình thường" dễ che đi sự thay đổi bên trong.
Cũng cần nói rõ: không phải ai đi tập vài tháng cũng thuộc nhóm này. Xây được lượng cơ đủ lớn để làm BMI lệch đáng kể thường cần nhiều năm tập đều và có kế hoạch. Phần lớn người tập ở mức phong trào vẫn đọc BMI theo cách thông thường, kèm thêm vòng eo để rõ hơn.
Tính tay một ví dụ: anh Hùng cao 1,78 m nặng 82 kg
Anh Hùng, 29 tuổi, tập tạ bốn buổi mỗi tuần đã năm năm. Anh đo được chiều cao 178 cm và cân nặng 82 kg vào buổi sáng.
- Đổi chiều cao: 178 cm thành 1,78 m.
- Bình phương: 1,78 × 1,78 = 3,1684.
- Chia cân nặng: 82 : 3,1684 = 25,88, làm tròn 25,9.
- Đối chiếu: theo bảng của Tổ chức Y tế Thế giới, 25,9 nằm trong khoảng 25 đến 29,9; theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á, nó đã qua mốc 25.
- Đo thêm vòng eo theo đúng cách (ngang giữa bờ dưới xương sườn và mào xương chậu, cuối thì thở ra nhẹ) và ghi cùng ngày với lần cân.
Nếu chỉ dừng ở bước 4, anh Hùng sẽ được xếp vào một nhóm nghe khá đáng lo. Bước 5 mới cho thêm thông tin: vòng eo của anh nhỏ so với chiều cao, áo sơ mi vẫn cùng cỡ quanh bụng từ nhiều năm nay, chỉ chật ở vai và tay. Bức tranh đó gợi ý cân nặng thêm chủ yếu nằm ở cơ. Dù vậy, đây vẫn là gợi ý; muốn biết thành phần cơ thể rõ hơn cần cách đo khác, và đánh giá sức khoẻ vẫn là việc của nhân viên y tế.
Dấu hiệu gợi ý BMI cao chủ yếu do cơ
Không có dấu hiệu nào đủ để tự kết luận, nhưng khi nhiều điều dưới đây cùng đúng, khả năng BMI đang bị khối cơ đẩy lên là khá cao:
- Bạn đã tập sức mạnh hoặc làm công việc nặng đều đặn trong nhiều năm, không phải vài tuần.
- Vòng eo nhỏ so với chiều cao và không tăng trong khi cân nặng tăng.
- Quần áo chật ở vai, ngực, đùi nhưng vẫn vừa hoặc rộng ra ở vùng bụng.
- Sức mạnh, sức bền trong các bài tập tăng đều cùng lúc với cân nặng.
- Cân nặng tăng từ từ theo năm, không tăng vọt trong vài tuần.
- Các chỉ số khi khám định kỳ như huyết áp, xét nghiệm máu nằm trong giới hạn người khám đánh giá là ổn.
Ngược lại, nếu vòng eo tăng cùng nhịp với cân nặng, nếu bạn đã giảm tập nhiều tháng mà cân vẫn giữ, hoặc nếu chỉ số khám định kỳ có thay đổi, thì không nên dùng lý do "mình nhiều cơ" để gạt BMI đi. Người nhiều cơ hoàn toàn có thể đồng thời tích thêm mỡ, nhất là ở vùng bụng.
Cùng một người ở hai giai đoạn
Ví dụ giả định về anh Hùng trước và sau năm năm tập. Chiều cao giữ nguyên 1,78 m. Vòng eo là số đo giả định để minh hoạ xu hướng, không phải ngưỡng.
| Giai đoạn | Cân nặng | BMI | Vòng eo | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|---|
| Trước khi tập, 24 tuổi | 74 kg | 23,4 | 86 cm | BMI và vòng eo cùng ở mức trung bình |
| Sau hai năm tập | 80 kg | 25,2 | 82 cm | Cân tăng, eo giảm: phần tăng nghiêng về cơ |
| Sau năm năm tập | 82 kg | 25,9 | 81 cm | BMI cao hơn bảng nhưng eo ổn định |
Kiểm lại dòng giữa: 80 : 3,1684 = 25,25, làm tròn 25,2. Nếu chỉ nhìn cột BMI, anh Hùng đi từ "bình thường" sang nhóm cao hơn; nếu nhìn cả cột vòng eo, hướng thay đổi lại ngược lại. Đây là lý do người tập luyện nên ghi BMI và vòng eo cạnh nhau trong cùng một cuốn sổ.
Bảng cũng cho thấy giá trị của việc theo dõi chính mình theo thời gian. So với người khác thì khó, vì mỗi người một khung xương; so với chính mình năm năm trước thì rõ ràng hơn nhiều.
Bộ số đo gọn cho người tập luyện
Người có khối cơ lớn không cần bỏ BMI, chỉ cần thêm vài số đo rẻ và dễ làm để bù vào chỗ BMI không nhìn thấy. Bảng dưới gợi ý một bộ số đo có thể ghi mỗi tháng một lần, cùng một buổi sáng.
| Số đo | Cách đo ở nhà | Cho biết điều gì |
|---|---|---|
| Cân nặng và BMI | Cân buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước bữa sáng, trước buổi tập | Tổng khối lượng so với chiều cao |
| Vòng eo | Thước dây ngang giữa bờ dưới xương sườn và mào xương chậu, cuối thì thở ra nhẹ | Phần cân nặng có dồn về vùng bụng không |
| Tỷ lệ vòng eo trên chiều cao | Lấy vòng eo chia chiều cao, cùng đơn vị cm | Một con số không phụ thuộc khối cơ ở tay chân |
| Vòng đùi hoặc vòng cánh tay | Đo cùng một vị trí đã đánh dấu, cùng bên | Khối cơ có giữ được khi tạm nghỉ tập không |
| Ghi chú tập luyện | Số buổi tập trong tháng, tuần nghỉ, chấn thương | Giải thích vì sao các con số trên thay đổi |
Ví dụ: anh Hùng cao 178 cm, vòng eo 81 cm, tỷ lệ eo trên chiều cao là 81 : 178 = 0,455. Một quy tắc nhớ phổ biến là giữ vòng eo dưới một nửa chiều cao; anh đang ở dưới mức đó. Quy tắc này chỉ để tự theo dõi, không thay thế đánh giá của nhân viên y tế.
Điều quan trọng không phải là từng con số mà là việc ghi đều, cùng điều kiện, để nhìn được chúng đi cùng chiều hay ngược chiều nhau. Cân tăng, eo đứng yên, vòng đùi tăng kể một câu chuyện; cân đứng yên, eo tăng, vòng đùi giảm kể một câu chuyện hoàn toàn khác, dù BMI ở hai trường hợp có thể bằng nhau.
Những lỗi người tập hay mắc khi đọc BMI
Gạt BMI đi hoàn toàn. Câu "BMI không dành cho người tập" đúng một phần, nhưng dùng nó để bỏ qua mọi thay đổi là rủi ro. Khi tạm nghỉ tập vì công việc, chấn thương hay con nhỏ, cơ giảm dần và mỡ có thể thay vào mà cân không đổi.
Cân ngay sau buổi tập. Sau tập, cơ thể mất nước qua mồ hôi, cân có thể nhẹ hơn một chút; sau bữa ăn nhiều tinh bột và nước, cân lại tăng. Cân buổi sáng cố định mới so được giữa các lần.
Tin tuyệt đối vào cân điện tử đo mỡ. Loại cân này đoán tỷ lệ mỡ dựa trên dòng điện nhỏ và phụ thuộc nhiều vào lượng nước trong cơ thể. Con số dao động vài phần trăm giữa sáng và tối là bình thường.
Chỉ nhìn cân, không nhìn eo. Vòng eo là chỉ số rẻ nhất mà người tập có thể tự theo dõi để biết phần cân tăng nằm ở đâu.
So BMI với người khác trong phòng tập. Khung xương, chiều cao, giới, tuổi và thời gian tập khác nhau khiến việc so sánh giữa hai người không nói lên được nhiều. Hãy so với chính mình.
Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Chị Vy, 33 tuổi, cao 1,62 m, chơi bóng chuyền và tập sức mạnh đều đã nhiều năm. Phiếu khám sức khoẻ ở công ty ghi BMI 24,4, kèm dòng chữ "thừa cân" theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á. Chị thắc mắc vì vòng eo nhỏ, sức bền tốt. Cách đọc hợp lý là: BMI đúng về phép tính, nhưng chưa nói hết về chị. Chị có thể mang theo vòng eo, lịch tập và hỏi người khám có cần đo thêm thành phần cơ thể không.
Kiểm lại: 1,62 × 1,62 = 2,6244; nếu BMI 24,4 thì cân nặng xấp xỉ 24,4 × 2,6244 = 64,0 kg.
Với người tập luyện, nên hỏi nhân viên y tế khi cân hoặc vòng eo thay đổi nhanh không giải thích được, khi có chấn thương phải nghỉ tập dài ngày, hoặc khi bạn đang cân nhắc thay đổi lớn về ăn uống để "vào form". Việc ép cân nhanh hoặc ăn uống bị chi phối nặng nề bởi con số là điều nên trao đổi với cơ sở y tế, kể cả cơ sở có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Người tập gym có BMI 27 thì có sao không?
Chưa thể kết luận chỉ từ BMI. Với người có khối cơ lớn, BMI 27 có thể đi kèm lượng mỡ không cao. Nên đo thêm vòng eo, xem xu hướng theo thời gian và hỏi nhân viên y tế khi khám định kỳ.
Cơ có thật sự nặng hơn mỡ không?
Một kilôgam cơ và một kilôgam mỡ nặng như nhau, nhưng cơ đặc hơn nên chiếm ít chỗ hơn. Vì vậy hai người cùng cân nặng có thể trông rất khác nhau tuỳ tỷ lệ cơ và mỡ.
Tập vài tháng có làm BMI lệch nhiều không?
Thường là không đáng kể. Xây đủ khối cơ để BMI lệch rõ so với lượng mỡ cần nhiều năm tập đều. Người mới tập nên đọc BMI theo cách thông thường, kèm vòng eo.
Người lao động chân tay có giống người tập tạ không?
Có thể giống ở chỗ khối cơ lớn hơn số đông, nhất là người làm việc nặng nhiều năm. Cách đọc vẫn vậy: xem BMI cùng vòng eo và xu hướng theo thời gian.
Người nhiều cơ nên dùng chỉ số nào thay BMI?
Vòng eo và tỷ lệ vòng eo trên chiều cao là hai chỉ số dễ tự đo nhất. Muốn biết tỷ lệ mỡ chính xác hơn cần thiết bị chuyên dụng, và kết quả nên được nhân viên y tế đọc cùng.
Khi ngừng tập thì BMI thay đổi thế nào?
BMI có thể giữ nguyên nếu cân không đổi, nhưng thành phần bên trong thay đổi: cơ giảm dần, mỡ có thể tăng. Vì vậy giai đoạn nghỉ tập là lúc nên theo dõi vòng eo kỹ hơn.