Công thức BMI chia cân nặng cho bình phương chiều cao, nhưng cơ thể người khi lớn lên không chỉ cao thêm mà còn rộng và dày thêm. Vì vậy, với hai người có cùng vóc dáng, người rất cao thường có BMI cao hơn một chút và người thấp có BMI thấp hơn một chút so với "thực tế" về độ đầy đặn của cơ thể.
Độ lệch này không lớn với người có chiều cao gần trung bình, nhưng rõ hơn ở hai đầu: người dưới khoảng 1,50 m và người trên khoảng 1,85 m. Phần dưới giải thích bằng một ví dụ phóng to cơ thể có thể tự tính lại, giới thiệu một công thức thay thế dùng số mũ 2,5, và nêu cách đọc BMI cho người ở hai đầu thang chiều cao mà không cần đổi bảng ngưỡng.
Vì sao bình phương chiều cao không khớp hoàn toàn
Hãy tưởng tượng một người được phóng to đều theo mọi chiều: cao hơn, vai rộng hơn, ngực dày hơn, cùng một tỷ lệ. Khi đó thể tích cơ thể, và do đó cân nặng, tăng theo lập phương của tỷ lệ phóng to, tức là nhân với chính nó ba lần. Trong khi đó, mẫu số của BMI chỉ là bình phương chiều cao, tức là nhân hai lần. Kết quả là người được phóng to có BMI cao hơn, dù hình dáng giống hệt.
Thực tế người cao hơn không phóng to đều hoàn toàn như vậy; người cao thường không dày gấp tương ứng. Vì thế cân nặng tăng nhanh hơn bình phương nhưng chậm hơn lập phương của chiều cao. Nhiều phân tích trên số đông cho thấy số mũ khớp nhất nằm đâu đó giữa 2 và 3, tuỳ nhóm dân số. Con số 2 được chọn từ rất lâu vì đơn giản và vừa đủ tốt cho người ở chiều cao trung bình.
Hệ quả thực tế: ở vùng chiều cao phổ biến của người trưởng thành Việt Nam, độ lệch nhỏ và không đáng bận tâm. Ở hai đầu thang, độ lệch có thể tới khoảng một đơn vị BMI, đủ để đổi nhóm khi con số đang nằm sát một mốc. Biết điều này giúp bạn không quá lo hoặc quá yên tâm khi chiều cao của mình nằm xa mức trung bình.
Thí nghiệm trên giấy: phóng to cùng một vóc dáng
Bắt đầu từ một người giả định cao 1,50 m nặng 45 kg. Phóng to đều theo tỷ lệ 1,1 rồi 1,2 lần: chiều cao nhân với tỷ lệ, cân nặng nhân với lập phương tỷ lệ (1,1 × 1,1 × 1,1 = 1,331 và 1,2 × 1,2 × 1,2 = 1,728).
| Tỷ lệ phóng to | Chiều cao | Cân nặng | Bình phương chiều cao | BMI |
|---|---|---|---|---|
| Gốc | 1,50 m | 45,0 kg | 2,2500 | 20,0 |
| 1,1 lần | 1,65 m | 45 × 1,331 = 59,9 kg | 2,7225 | 22,0 |
| 1,2 lần | 1,80 m | 45 × 1,728 = 77,8 kg | 3,2400 | 24,0 |
Ba người này có cùng một hình dáng, chỉ khác kích cỡ, nhưng BMI đi từ 20,0 lên 24,0 — đúng bằng BMI gốc nhân với tỷ lệ phóng to (20 × 1,1 = 22; 20 × 1,2 = 24). Theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á, người thứ ba đã ở trong khoảng 23 đến 24,9 dù vóc dáng không khác người thứ nhất.
Đây là trường hợp cực đoan vì người thật không phóng to đều. Nhưng nó cho thấy chiều hướng: công thức chia bình phương có xu hướng làm người cao trông "đầy" hơn và người thấp trông "gọn" hơn so với độ đầy đặn thật.
Một công thức thay thế dùng số mũ 2,5
Để giảm độ lệch, một số người làm toán ứng dụng đã đề xuất dùng số mũ 2,5 thay cho 2, kèm một hệ số để kết quả khớp với BMI quen thuộc ở chiều cao trung bình. Dạng hay được nhắc là: chỉ số = 1,3 × cân nặng (kg) : chiều cao (m) mũ 2,5. Hệ số 1,3 được chọn vì 1,3 bằng căn bậc hai của 1,69, nên ở người cao 1,69 m, hai công thức cho cùng một kết quả.
Tính thử cho người cao 1,69 m nặng 60 kg: BMI thường là 60 : 2,8561 = 21,0; công thức mũ 2,5 cũng cho 21,0. Với người cao 1,45 m nặng 45 kg: BMI thường là 45 : 2,1025 = 21,4, còn công thức mũ 2,5 (1,45 mũ 2,5 xấp xỉ 2,5317) cho 1,3 × 45 : 2,5317 = 23,1. Với người cao 1,90 m nặng 85 kg: BMI thường là 85 : 3,61 = 23,5, còn công thức mũ 2,5 (1,90 mũ 2,5 xấp xỉ 4,9760) cho 1,3 × 85 : 4,9760 = 22,2.
Thấy rõ chiều điều chỉnh: người thấp được đẩy lên, người cao được kéo xuống. Tuy vậy, cần nói rõ hai điều. Một, đây là đề xuất, không phải chuẩn y tế; phiếu khám, tài liệu dinh dưỡng và các bảng ngưỡng vẫn dùng BMI thường. Hai, các mốc 18,5, 23, 25, 30 được xây trên BMI thường, nên không thể lấy kết quả mũ 2,5 rồi đối chiếu vào bảng đó như thể chúng là một. Dùng công thức này chỉ để hiểu chiều lệch, không để tự xếp nhóm.
Đọc nhanh cho hai đầu thang chiều cao
Bảng dưới ghi cân nặng tương ứng với các mốc BMI phổ biến ở một số chiều cao xa mức trung bình, để bạn biết con số của mình đang ở gần mốc nào. Cân nặng đã làm tròn một chữ số thập phân.
| Chiều cao | Bình phương | BMI 18,5 | BMI 23 | BMI 25 |
|---|---|---|---|---|
| 1,42 m | 2,0164 | 37,3 kg | 46,4 kg | 50,4 kg |
| 1,45 m | 2,1025 | 38,9 kg | 48,4 kg | 52,6 kg |
| 1,48 m | 2,1904 | 40,5 kg | 50,4 kg | 54,8 kg |
| 1,88 m | 3,5344 | 65,4 kg | 81,3 kg | 88,4 kg |
| 1,92 m | 3,6864 | 68,2 kg | 84,8 kg | 92,2 kg |
Với người thấp, khoảng cách giữa các mốc chỉ vài kilôgam: ở 1,45 m, từ mốc 23 đến mốc 25 chỉ cách nhau 4,2 kg, nên dao động cân trong ngày đã chiếm một phần đáng kể. Với người rất cao, khoảng cách rộng hơn: ở 1,92 m, hai mốc đó cách nhau 7,4 kg.
Vì vậy, người thấp nên đặc biệt cẩn thận với điều kiện cân và không phản ứng với thay đổi nhỏ; người rất cao nên nhớ rằng BMI hơi cao hơn mốc có thể một phần do công thức.
Kiểm chéo bằng tỷ lệ vòng eo trên chiều cao
Có một chỉ số không bị chiều lệch kiểu bình phương: tỷ lệ vòng eo chia chiều cao. Vì cả tử và mẫu đều là độ dài, khi một người được phóng to đều theo mọi chiều, tỷ lệ này giữ nguyên. Quay lại thí nghiệm trên giấy: nếu người gốc cao 150 cm có vòng eo 70 cm, tỷ lệ là 70 : 150 = 0,467. Phóng to 1,2 lần, người đó cao 180 cm, vòng eo 84 cm, tỷ lệ vẫn là 84 : 180 = 0,467. BMI đã đi từ 20,0 lên 24,0, còn tỷ lệ eo trên chiều cao không nhúc nhích.
Đó là lý do người ở hai đầu thang chiều cao nên đo thêm vòng eo. Một quy tắc nhớ phổ biến là giữ vòng eo dưới một nửa chiều cao, tức tỷ lệ dưới 0,5. Quy tắc này dễ nhớ, không cần bảng, nhưng cũng chỉ là mốc tham khảo chung, không phải lời kết luận về sức khoẻ.
Đo vòng eo cần đúng vị trí và cùng điều kiện mỗi lần: đứng thẳng, thở ra nhẹ, thước dây vòng ngang giữa bờ dưới xương sườn và mào xương chậu, không siết. Khi BMI và tỷ lệ eo trên chiều cao cùng chỉ một hướng, bạn có thể tin bức tranh hơn; khi chúng chỉ hai hướng khác nhau, đó là câu hỏi đáng mang đến buổi khám.
Đọc BMI khi chiều cao xa mức trung bình
Người thấp, BMI ở vùng giữa. Nếu bạn cao dưới khoảng 1,50 m và BMI nằm gần mốc dưới của khoảng bình thường, hãy nhớ rằng công thức có xu hướng làm con số hơi thấp. Đừng vội lo chỉ vì sát mốc 18,5; nhìn thêm xu hướng cân và cảm giác sức khoẻ.
Người thấp, BMI vượt mốc trên. Ngược lại, BMI hơi thấp hơn thực tế nghĩa là khi đã vượt mốc 23 hay 25, độ đầy đặn có thể còn cao hơn con số gợi ý. Vòng eo là chỉ số kiểm tra chéo hữu ích.
Người rất cao, BMI sát mốc trên. Nếu bạn cao trên khoảng 1,85 m và BMI vừa vượt 23 hay 25, một phần chênh có thể đến từ công thức. Đo vòng eo và so với chiều cao giúp phân biệt.
Đừng đổi bảng ngưỡng một mình. Không có bảng ngưỡng riêng được dùng rộng rãi theo chiều cao. Đọc theo bảng chung, kèm hiểu biết về chiều lệch, và để nhân viên y tế đánh giá khi cần.
Theo dõi chính mình. Chiều lệch của công thức là hằng số với mỗi người, nên khi so BMI của bạn qua các năm, độ lệch tự triệt tiêu. Xu hướng vẫn đáng tin.
Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Anh Quân cao 1,90 m, nặng 85 kg, BMI 23,5. Phiếu khám ghi thừa cân theo ngưỡng châu Á. Anh chơi cầu lông đều, vòng eo không đổi nhiều năm. Với chiều cao của anh, một phần con số có thể đến từ cách tính; nhưng anh không nên dựa vào đó để bỏ qua. Cách làm hợp lý là đo vòng eo, ghi BMI vài lần trong năm và hỏi người khám có cần đánh giá thêm không.
Chị Diệp cao 1,45 m, nặng 41 kg: 41 : 2,1025 = 19,5. Con số nằm trong nhóm bình thường, gần mốc dưới. Nếu cân của chị ổn định nhiều năm và chị khoẻ, không có gì phải vội. Nếu chị sụt cân không rõ lý do, ăn kém, mệt kéo dài, hãy đi khám sớm thay vì chờ con số chạm 18,5.
Với cả người thấp lẫn người rất cao, những câu nên mang tới buổi khám: "Với chiều cao này, đọc BMI có cần lưu ý gì không?", "Có nên đo thêm vòng eo hay chỉ số nào khác?". Nếu chiều cao rất thấp hoặc rất cao do một tình trạng sức khoẻ đã biết, người khám sẽ có cách đánh giá riêng phù hợp hơn bảng ngưỡng chung.
Câu hỏi thường gặp
Người thấp có nên dùng BMI không?
Vẫn dùng được, nhất là để theo dõi xu hướng của chính mình. Chỉ cần nhớ công thức có xu hướng làm BMI người thấp hơi thấp hơn độ đầy đặn thật, nên đọc kèm vòng eo khi con số sát các mốc.
Người cao trên 1m80 có BMI cao hơn thực tế không?
Thường cao hơn một chút so với người có cùng vóc dáng nhưng thấp hơn, vì cân nặng tăng nhanh hơn bình phương chiều cao. Độ lệch thường dưới khoảng một đơn vị, đáng để ý khi BMI nằm sát mốc.
Công thức BMI mũ 2,5 có được bác sĩ dùng không?
Đó là một đề xuất để hiểu chiều lệch, không phải chuẩn trong phiếu khám hay tài liệu dinh dưỡng phổ biến. Các bảng ngưỡng 18,5, 23, 25, 30 vẫn được xây trên BMI thường.
Có bảng BMI riêng theo chiều cao không?
Không có bảng ngưỡng riêng theo chiều cao được dùng rộng rãi cho người trưởng thành. Cách thường làm là đọc theo bảng chung và bổ sung vòng eo hoặc chỉ số khác khi cần.
Vì sao công thức BMI lại dùng bình phương chứ không phải lập phương?
Vì khi quan sát số đông người trưởng thành ở chiều cao phổ biến, chia cho bình phương cho kết quả ít phụ thuộc vào chiều cao hơn so với chia cho lập phương. Số mũ 2 cũng đơn giản, dễ tính tay.