Có bốn nhóm cách đo tỷ lệ mỡ cơ thể: dùng công thức từ số đo đơn giản (BMI, thước dây), kẹp nếp da, cân trở kháng sinh học, và các phương pháp chuyên dụng ở cơ sở y tế hay phòng thí nghiệm như chụp hấp thụ tia X năng lượng kép, cân dưới nước, buồng đo thể tích khí. Nhóm sau chính xác hơn nhóm trước nhưng đắt hơn, ít nơi có hơn.
Không cách nào trong số này "nhìn thấy" mỡ trực tiếp một cách hoàn hảo. Mỗi cách đo một đại lượng khác rồi suy ra mỡ, nên mỗi cách có kiểu sai số riêng. Hiểu nguyên lý giúp bạn biết vì sao ba nơi đo ra ba con số, và nên tin con số nào cho mục đích nào.
Vì sao phải đo gián tiếp
Cách duy nhất để biết chính xác khối mỡ của một cơ thể là tách và cân trực tiếp từng mô, điều chỉ làm được trong nghiên cứu giải phẫu. Với người sống, mọi phương pháp đều dựa trên một mô hình. Mô hình đơn giản nhất chia cơ thể làm hai khoang: khoang mỡ và khoang không mỡ, mỗi khoang được giả định có một mật độ và một lượng nước gần như cố định.
Từ giả định đó, chỉ cần đo một đại lượng là suy ra được tỷ lệ hai khoang. Đo mật độ toàn thân thì dùng cân dưới nước hoặc buồng đo thể tích khí. Đo khả năng dẫn điện thì dùng trở kháng, vì nước trong khoang không mỡ dẫn điện tốt. Đo độ dày lớp mỡ dưới da thì dùng thước kẹp. Các mô hình phức tạp hơn chia thành ba hay bốn khoang, tách riêng xương và nước, nên ít phụ thuộc giả định hơn.
Điểm yếu chung: giả định "mật độ cố định" không đúng cho mọi người. Người lớn tuổi có xương thưa hơn, vận động viên có xương đặc hơn, người đang giữ nước có khoang không mỡ ướt hơn bình thường. Mỗi lệch khỏi giả định là một nguồn sai số, và nó khác nhau giữa các phương pháp.
Bảng so sánh nhanh các phương pháp
Bảng dưới tóm tắt nguyên lý và mức độ phù hợp của từng phương pháp. Mức sai số chỉ so tương đối giữa các cách, không phải con số tuyệt đối.
| Phương pháp | Đo đại lượng gì | Thường có ở đâu | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|---|
| Công thức từ BMI | Cân nặng, chiều cao, tuổi, giới | Tự tính | Không cần thiết bị | Sai số lớn nhất, không thấy khác biệt cơ và mỡ |
| Công thức thước dây | Vòng cổ, eo, hông, chiều cao | Tự đo ở nhà | Rẻ, lặp lại được | Phụ thuộc cách đặt thước |
| Thước kẹp nếp da | Độ dày mỡ dưới da | Phòng tập, chuyên gia dinh dưỡng | Rẻ, ổn định nếu cùng người đo | Phụ thuộc tay nghề, bỏ qua mỡ nội tạng |
| Trở kháng sinh học | Điện trở của cơ thể | Cân gia đình, máy đứng ở phòng tập, cơ sở y tế | Nhanh, dễ dùng | Rất nhạy với lượng nước |
| Cân dưới nước, buồng thể tích khí | Mật độ toàn thân | Phòng thí nghiệm, một số trung tâm thể thao | Chính xác hơn | Ít nơi có, quy trình phức tạp |
| Chụp hấp thụ tia X năng lượng kép | Mức hấp thụ tia X của từng mô | Cơ sở y tế | Tách được mỡ, nạc, xương theo vùng | Đắt, có liều tia nhỏ, cần chỉ định |
Dòng trên cùng rẻ nhất và dễ nhất, dòng dưới cùng chi tiết nhất. Với mục đích theo dõi cá nhân, một phương pháp ở giữa bảng, dùng đều đặn trong cùng điều kiện, thường hữu ích hơn một lần đo đắt tiền rồi bỏ đó.
Trở kháng sinh học: nhanh nhưng nhạy với nước
Máy trở kháng cho một dòng điện rất nhỏ, người dùng không cảm thấy, chạy qua cơ thể giữa các điện cực ở bàn chân hoặc bàn tay. Nước và các chất điện giải trong mô không mỡ dẫn điện tốt; mô mỡ chứa ít nước nên cản điện nhiều hơn. Máy đo điện trở, kết hợp chiều cao, cân nặng, tuổi, giới bạn khai báo, rồi đưa vào phương trình riêng của nhà sản xuất để ước tính nước toàn thân, từ đó suy ra khối không mỡ và khối mỡ.
Vì phép đo dựa vào nước, bất cứ thứ gì làm lượng nước hay sự phân bố nước thay đổi đều kéo kết quả theo: uống một chai nước lớn, ăn mặn, vừa tập ra nhiều mồ hôi, đứng lâu làm dịch dồn xuống chân. Loại cân chỉ có điện cực ở chân chủ yếu đo nửa dưới cơ thể rồi ngoại suy phần trên, nên với người phân bố mỡ không đều, sai số lớn hơn loại có cả điện cực tay.
Một lưu ý an toàn: người có thiết bị y tế cấy ghép như máy tạo nhịp tim, và phụ nữ mang thai, cần hỏi bác sĩ trước khi dùng chế độ đo điện trở. Cách đọc từng chỉ số trên màn hình cân thuộc về một chuyên mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ nguyên lý và điểm yếu của nó.
Các phương pháp chuyên dụng làm việc thế nào
Cân dưới nước. Dựa trên nguyên lý Archimedes: người được đo thở ra hết rồi chìm hoàn toàn trong bể, cân trọng lượng dưới nước. So với trọng lượng trên cạn sẽ ra thể tích và mật độ cơ thể. Mỡ nhẹ hơn nước, khối không mỡ nặng hơn nước, nên mật độ càng thấp thì mỡ càng nhiều. Khó ở chỗ người đo phải thở ra tối đa và chịu được việc chìm.
Buồng đo thể tích khí. Cùng mục đích đo mật độ nhưng thay nước bằng không khí: người ngồi trong một buồng kín, máy đo lượng khí bị chiếm chỗ để ra thể tích. Dễ chịu hơn cân dưới nước, nhưng vẫn cần mặc đồ bó sát và đội mũ ép tóc để không khí không bị giữ lại.
Chụp hấp thụ tia X năng lượng kép. Máy quét hai chùm tia X ở hai mức năng lượng qua cơ thể. Mỡ, mô nạc và xương hấp thụ hai chùm này theo tỷ lệ khác nhau, nên máy tách được ba thành phần và cho kết quả theo từng vùng: tay, chân, thân, vùng bụng. Liều tia thấp, nhưng vẫn là chụp X quang, chỉ làm khi có chỉ định hoặc theo tư vấn của nhân viên y tế.
Chụp cắt lớp và cộng hưởng từ. Cho hình ảnh từng lát cắt, đo được cả mỡ nội tạng. Thường chỉ dùng trong nghiên cứu hoặc khi bác sĩ cần vì lý do khác, không dùng để đo mỡ định kỳ.
Chọn cách đo theo mục đích
Cùng một câu hỏi "mỡ của mình bao nhiêu" có thể mang nhiều mục đích khác nhau. Chọn phương pháp theo câu hỏi thật sự của bạn:
| Mục đích | Cách phù hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Theo dõi xu hướng ở nhà mỗi tuần | Cân trở kháng hoặc thước dây | Rẻ, nhanh, lặp lại được trong cùng điều kiện |
| Theo dõi trong quá trình tập có huấn luyện viên | Thước kẹp, cùng một người đo | Ổn định, ít bị ảnh hưởng bởi nước |
| Ước lượng nhanh khi chưa có dụng cụ | Công thức từ BMI | Chỉ cần cân và thước đo chiều cao |
| Cần số liệu chi tiết theo vùng cơ thể | Chụp hấp thụ tia X năng lượng kép | Tách mỡ, nạc, xương từng vùng |
| Có bệnh nền, cần đánh giá dinh dưỡng | Theo chỉ định của bác sĩ | Kết hợp nhiều chỉ số, đọc trong bối cảnh lâm sàng |
Quy tắc vàng của mọi cách đo tại nhà là không đổi phương pháp giữa chừng. Kết quả của cân trở kháng và của thước kẹp không so trực tiếp với nhau được; đổi cách đo là phải bắt đầu một chuỗi số mới.
Bốn sai lầm khi so sánh kết quả giữa các cách đo
Lấy số thấp nhất làm chuẩn. Con số đẹp nhất thường đến từ lần đo trong điều kiện thuận lợi nhất cho máy, không phải lần đo chính xác nhất. Chọn số theo điều kiện đo, không theo cảm xúc.
Ghép số của hai phương pháp vào một biểu đồ. Tháng trước đo bằng thước kẹp, tháng này bằng cân trở kháng, rồi nối hai điểm thành một đường. Đường đó chỉ cho thấy khác biệt giữa hai phương pháp, không cho thấy cơ thể thay đổi.
Bỏ qua thời điểm trong ngày. Cùng một chiếc cân, đo sáng và đo tối có thể lệch vài điểm phần trăm. Ghi giờ đo cạnh mỗi con số giúp bạn loại được những lần lệch vì điều kiện.
Coi kết quả chuyên dụng là bất biến. Ngay cả phương pháp chính xác nhất cũng có sai số đo lặp lại. Hai lần chụp cách nhau vài tháng chênh một điểm phần trăm chưa chắc là thay đổi thật; hỏi nơi đo về độ lệch thường gặp của máy họ.
Tình huống giả định: ba nơi, ba con số
Chị Ngọc, 38 tuổi, trong cùng một tuần đo tỷ lệ mỡ ở ba nơi. Cân gia đình buổi tối báo 31%. Máy đứng ở phòng tập, đo lúc trưa sau giờ tập, báo 24%. Chuyên gia dinh dưỡng kẹp nếp da ba điểm, buổi sáng, ra khoảng 28%. Chị nên tin số nào?
Đọc từng con số theo nguyên lý: lần đo ở phòng tập diễn ra ngay sau khi tập, cơ thể nóng, máu dồn về cơ, điện trở thay đổi, nên kết quả dễ lệch; lần đo tối ở nhà sau cả ngày đứng và ăn uống cũng chịu ảnh hưởng của nước. Lần kẹp nếp da buổi sáng do người có kinh nghiệm thực hiện ít bị nước chi phối nhất trong ba lần.
Kết luận thực dụng: tỷ lệ mỡ của chị Ngọc nhiều khả năng nằm trong khoảng giữa các con số, và không con số nào là "đúng" tuyệt đối. Thay vì chọn số đẹp nhất, chị nên chọn một cách đo dễ lặp lại, ví dụ cân gia đình mỗi sáng thứ Bảy trước khi ăn, và theo dõi xu hướng trong vài tháng. Sự thay đổi trong chuỗi số đó có ý nghĩa hơn khoảng cách giữa ba nơi đo.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Các phương pháp chuyên dụng không phải dịch vụ nên làm theo phong trào. Những trường hợp sau nên hỏi bác sĩ trước:
- Bạn muốn chụp hấp thụ tia X năng lượng kép để đo mỡ: hỏi xem có cần thiết với tình trạng của mình không, nhất là khi đã chụp X quang gần đây hoặc có khả năng đang mang thai.
- Bạn có máy tạo nhịp tim hay thiết bị điện tử cấy ghép khác và định dùng cân trở kháng.
- Kết quả các lần đo thay đổi nhanh kèm sụt cân, mệt mỏi, phù chân hay thay đổi sức khoẻ khác.
- Bạn đang theo dõi bệnh thận, tim, gan hay bệnh làm thay đổi lượng nước trong cơ thể, vì khi đó các phương pháp dựa vào nước có thể sai lệch nhiều.
Câu nên hỏi: "Để theo dõi thành phần cơ thể trong trường hợp của mình, cách đo nào phù hợp và bao lâu nên đo một lần?". Mang theo các kết quả cũ kèm ngày giờ và nơi đo để nhân viên y tế có bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Cách đo tỷ lệ mỡ nào chính xác nhất?
Trong các phương pháp dễ tiếp cận, chụp hấp thụ tia X năng lượng kép và các phương pháp đo mật độ như cân dưới nước được coi là chính xác hơn cả. Tuy vậy chúng vẫn là ước tính dựa trên mô hình, và chỉ nên làm khi thật sự cần.
Vì sao cân ở nhà và máy ở phòng tập cho hai kết quả khác nhau?
Hai thiết bị dùng điện cực khác nhau và phương trình riêng của từng nhà sản xuất, lại thường được dùng ở thời điểm khác nhau trong ngày. Chênh lệch vài điểm phần trăm là bình thường, không có nghĩa một trong hai bị hỏng.
Có nên đo mỡ bằng nhiều cách cùng lúc không?
Có thể, nếu bạn hiểu rằng các con số không so trực tiếp với nhau. Cách hữu ích hơn là chọn một phương pháp chính để theo dõi xu hướng, còn phương pháp khác chỉ để đối chiếu thỉnh thoảng.
Đo mỡ bằng trở kháng có an toàn không?
Với đa số người lớn khoẻ mạnh, dòng điện rất nhỏ và không gây cảm giác. Người có máy tạo nhịp tim, thiết bị điện tử cấy ghép hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng chế độ đo này.
Công thức từ BMI có dùng thay cho máy đo được không?
Chỉ dùng để ước lượng thô. Công thức không biết bạn nhiều cơ hay nhiều mỡ, nên với người tập tạ hoặc người lớn tuổi mất cơ, sai lệch có thể lớn. Nó hợp để có một con số ban đầu khi chưa có dụng cụ.
Đổi sang cách đo mới thì số liệu cũ còn dùng được không?
Số liệu cũ vẫn có giá trị cho giai đoạn trước, nhưng không nối thẳng với chuỗi số mới được. Khi đổi phương pháp, nên đo song song hai cách vài lần để thấy độ lệch giữa chúng rồi mới bỏ cách cũ.