Khối không mỡ là toàn bộ cân nặng trừ đi khối mỡ: cơ, nội tạng, xương, da, máu và nước. Xét theo chất, nó gồm khoảng 73% nước, phần còn lại chủ yếu là đạm và khoáng chất. Muốn tính, lấy cân nặng trừ khối mỡ; ví dụ người nặng 70 kg có 20% mỡ thì khối mỡ 14 kg, khối không mỡ 56 kg, trong đó khoảng 41 kg là nước.
Khối không mỡ là phần "làm việc" của cơ thể: nó vận động, tiêu hao phần lớn năng lượng lúc nghỉ, giữ các cơ quan hoạt động. Hiểu nó gồm những gì giúp bạn đọc đúng khi cân nặng thay đổi: phần giảm hay tăng là mỡ, là nước hay là cơ. Phần dưới đi từ thành phần, công thức, tới cách đọc khi cân lên xuống.
Khối không mỡ gồm những thành phần nào
Có hai cách nhìn cùng một khối không mỡ: theo mô (cơ quan, cơ, xương) và theo chất (nước, đạm, khoáng). Các mô hình đo thành phần cơ thể dùng cách thứ hai.
| Cách nhìn | Thành phần | Ghi chú |
|---|---|---|
| Theo mô | Cơ xương | Phần lớn nhất, quyết định sức cơ và vận động |
| Theo mô | Nội tạng, da, máu | Ổn định hơn cơ, ít thay đổi theo tập luyện |
| Theo mô | Xương | Gồm khoáng chất và phần mô hữu cơ của xương |
| Theo chất | Nước | Khoảng 73% khối không mỡ ở người lớn khoẻ mạnh, theo giá trị trung bình hay dùng |
| Theo chất | Đạm | Khoảng một phần năm, là nguyên liệu của cơ và các cơ quan |
| Theo chất | Khoáng chất | Phần nhỏ, chủ yếu nằm trong xương |
| Theo chất | Glycogen | Rất nhỏ, nhưng kéo theo nước nên làm cân dao động |
Mô hình đo đơn giản nhất chỉ chia mỡ và không mỡ. Mô hình bốn thành phần tách thêm nước, đạm, khoáng, nên ít phụ thuộc giả định "khối không mỡ của ai cũng như nhau" và được dùng làm chuẩn trong nghiên cứu. Các con số tỷ lệ trong bảng là giá trị trung bình dùng trong mô hình; ở người lớn tuổi, người đang phù hay mất nước, chúng có thể lệch.
Khối nạc và khối cơ xương: tên gọi gần nhau, đại lượng khác nhau
Ba tên gọi hay đi cùng nhau. Khối không mỡ là cân nặng trừ toàn bộ mỡ. Khối nạc, theo định nghĩa chặt, là khối không mỡ cộng một lượng nhỏ mỡ thiết yếu nằm trong màng tế bào và hệ thần kinh; trong thực tế đa số tài liệu dùng hai từ thay cho nhau vì phần chênh rất nhỏ. Khối cơ xương chỉ là phần cơ bám vào xương, nằm bên trong khối không mỡ và nhỏ hơn nó nhiều.
Hệ quả khi đọc: một người nặng 70 kg có thể có 56 kg khối không mỡ nhưng khối cơ xương chỉ khoảng ba mươi ký. Nếu một nguồn nói "khối nạc 56 kg" còn nguồn khác nói "cơ 31 kg", cả hai có thể cùng đúng vì chúng đo hai thứ khác nhau.
Một số tài liệu còn nói tới khối cơ chi, tức phần cơ ở hai tay và hai chân, vì nó liên quan trực tiếp tới đi lại và mang vác. Đại lượng này chỉ đo được bằng thiết bị chuyên dụng hoặc máy nhiều điện cực. Bài này tập trung vào khối không mỡ, đại lượng dùng trong hầu hết công thức tính toán. Cách đọc từng dòng khối cơ trên màn hình cân điện tử được bàn riêng ở chuyên mục cân thành phần cơ thể.
Công thức và ví dụ tính tay
Công thức gốc chỉ có một dòng: khối không mỡ = cân nặng − khối mỡ = cân nặng × (1 − tỷ lệ mỡ). Từ đó tách tiếp theo chất: nước ≈ khối không mỡ × 0,73.
Ví dụ anh Bình nặng 70 kg, tỷ lệ mỡ 20%. Khối mỡ = 70 × 0,20 = 14 kg. Khối không mỡ = 70 − 14 = 56 kg, hoặc tính thẳng 70 × 0,80 = 56 kg. Nước trong khối không mỡ ≈ 56 × 0,73 ≈ 40,9 kg. Phần còn lại của khối không mỡ, khoảng 56 − 40,9 = 15,1 kg, là đạm, khoáng chất và một ít glycogen.
Hai cách tính khối không mỡ phải ra cùng một số; nếu lệch là đã nhầm ở đâu đó. Lỗi hay gặp nhất là nhân với 20 thay vì 0,20, ra 1.400 kg mỡ, hoặc trừ phần trăm cho ký: 70 − 20 = 50. Khi ghi sổ, viết đơn vị cạnh mọi con số để không lẫn phần trăm với kilôgam.
Nước chiếm phần lớn khối không mỡ
Với tỷ lệ khoảng 73%, nước là thành phần nặng nhất của khối không mỡ. Mô mỡ, ngược lại, chứa rất ít nước. Đây là lý do các phương pháp đo dựa vào nước, như trở kháng sinh học, lại ước tính được khối không mỡ: đo được nước là suy ra được phần không mỡ.
Hệ quả thực tế: mọi thay đổi về nước đều hiện ra như thay đổi của khối không mỡ. Uống hai cốc nước lớn, ăn một bữa mặn, ra nhiều mồ hôi đều làm khối không mỡ đo được "tăng" hay "giảm" vài trăm gam tới nửa ký, dù không có gam cơ nào được xây hay mất trong vài giờ đó.
Con số 73% là giá trị trung bình, không phải hằng số của mọi người. Người lớn tuổi, người đang phù, người mất nước hay vận động viên có thể lệch khỏi giá trị này, và ước tính dựa trên nó lệch theo. Đó là một trong những lý do kết quả đo của người cao tuổi hay người có bệnh nền cần được nhân viên y tế diễn giải.
Vì sao khối không mỡ đáng để ý
Vận động hằng ngày. Cơ xương trong khối không mỡ là thứ giúp bạn đứng dậy, đi lại, mang vác. Ở người lớn tuổi, khối cơ thấp đi kèm sức cơ yếu làm tăng nguy cơ té ngã và giảm khả năng tự lo sinh hoạt.
Năng lượng lúc nghỉ. Khối không mỡ, đặc biệt là các cơ quan và cơ, tiêu hao phần lớn năng lượng cơ bản. Hai người cùng cân, người nhiều khối không mỡ hơn thường có năng lượng cơ bản cao hơn. Cách tính năng lượng được bàn ở chuyên mục năng lượng.
Dự trữ khi ốm. Khi ốm nặng hay phải nằm lâu, cơ thể dùng đạm của cơ cho các nhu cầu khác. Người có khối cơ tốt từ trước thường có "vốn" để vượt qua đợt ốm tốt hơn.
Cách đọc các chỉ số khác. Nhiều chỉ số như BMI hay tỷ lệ mỡ phần trăm bị khối không mỡ làm sai lệch: người nhiều cơ có BMI cao, người mất cơ có tỷ lệ mỡ tăng dù lượng mỡ không đổi. Biết khối không mỡ giúp đọc các con số đó đúng hơn.
Khi cân nặng thay đổi, khối không mỡ đi đâu
Hai ví dụ giả định, đo cùng thiết bị và cùng điều kiện, cho thấy cân nặng thay đổi hiếm khi chỉ là mỡ:
| Trường hợp | Trước | Sau | Phần thay đổi |
|---|---|---|---|
| Anh Đức, cân giảm 5 kg | 75 kg, mỡ 25%: mỡ 18,75 kg, không mỡ 56,25 kg | 70 kg, mỡ 23%: mỡ 16,1 kg, không mỡ 53,9 kg | Mỡ −2,65 kg; không mỡ −2,35 kg |
| Chị Vân, cân tăng 3 kg | 50 kg, mỡ 22%: mỡ 11 kg, không mỡ 39 kg | 53 kg, mỡ 24%: mỡ 12,72 kg, không mỡ 40,28 kg | Mỡ +1,72 kg; không mỡ +1,28 kg |
Với anh Đức, khoảng 2,35 ÷ 5 = 47% phần cân giảm là khối không mỡ, một phần trong đó là nước và glycogen, một phần có thể là cơ. Với chị Vân, khoảng 1,28 ÷ 3 ≈ 43% phần cân tăng là khối không mỡ. Cả hai đều cho thấy: nhìn cân thôi thì không biết thay đổi nằm ở đâu. Tuy vậy, chênh lệch hai điểm phần trăm mỡ nằm trong vùng sai số của nhiều thiết bị, nên cần nhiều lần đo theo cùng quy trình trước khi kết luận.
Những yếu tố làm khối không mỡ thay đổi
Vận động. Vận động có sức cản, như mang vác, leo dốc, tập với tạ, giúp giữ và tăng cơ. Ngồi nhiều, ít đi lại làm cơ giảm dần, nhất là cơ chân.
Tuổi. Từ tuổi trung niên, khối cơ có xu hướng giảm chậm theo năm. Cân nặng có thể giữ nguyên vì mỡ tăng tương ứng.
Ốm, nằm lâu. Vài tuần nằm viện hay ốm nặng có thể làm mất đáng kể khối không mỡ. Người lớn tuổi lấy lại chậm hơn người trẻ.
Ăn uống kéo dài thiếu năng lượng hoặc thiếu đạm. Cơ thể có thể dùng chính khối không mỡ làm nguồn năng lượng và nguyên liệu. Mức cần thiết của từng người nên do chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.
Nước. Mất nước, giữ nước, phù làm khối không mỡ đo được lên xuống mà không liên quan tới cơ. Đây là nguồn nhiễu lớn nhất khi theo dõi ngắn hạn.
Nội tiết và giai đoạn đời. Thời kỳ mãn kinh, sau sinh hay khi nội tiết thay đổi vì lý do khác, thành phần cơ thể có thể dịch chuyển dù thói quen không đổi. Nếu thay đổi rõ và nhanh, nên hỏi bác sĩ thay vì tự đoán nguyên nhân.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Khối không mỡ là thông tin tham khảo. Những trường hợp sau nên mang số liệu tới bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng:
- Khối không mỡ giảm dần qua nhiều tháng kèm cảm giác yếu đi khi đứng dậy, leo cầu thang, xách đồ.
- Sụt cân không rõ lý do, hoặc mất cân sau một đợt ốm, nằm viện, phẫu thuật.
- Bạn có bệnh thận, tim, gan hay đang phù: các phép đo dựa vào nước có thể sai lệch nhiều, cần người có chuyên môn diễn giải.
- Bạn từ sáu mươi tuổi trở lên và muốn đánh giá khối cơ, sức cơ một cách bài bản.
Câu nên hỏi: "Khối không mỡ của mình thay đổi như vậy là do nước hay do cơ, và nên theo dõi chỉ số nào?". Mang theo các lần đo kèm ngày, giờ và tên loại thiết bị. Nếu đã đo ở nhiều nơi, sắp các phiếu theo ngày; người đọc cần biết con số nào đến từ máy nào trước khi so sánh chúng với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Khối nạc và khối không mỡ có phải là một không?
Gần như một. Theo định nghĩa chặt, khối nạc còn tính một lượng nhỏ mỡ thiết yếu nằm trong tế bào, còn khối không mỡ thì không. Trong thực tế, phần lớn thiết bị và tài liệu dùng hai từ thay cho nhau.
Có tự tính được khối không mỡ không?
Có, nếu biết tỷ lệ mỡ. Lấy cân nặng nhân với một trừ tỷ lệ mỡ. Ví dụ 62 kg với 25% mỡ thì khối không mỡ bằng 62 nhân 0,75, tức 46,5 kg, còn khối mỡ là 15,5 kg.
Khối không mỡ có phải toàn là cơ không?
Không. Nó gồm cả nội tạng, xương, da, máu và nước. Khối cơ xương chỉ là một phần, dù là phần lớn nhất. Vì vậy khối không mỡ luôn lớn hơn nhiều so với khối cơ xương của cùng một người.
Giảm cân thì có mất khối không mỡ không?
Thường có, ít hoặc nhiều tuỳ cách giảm, tốc độ giảm và mức vận động. Một phần là nước và glycogen, một phần có thể là cơ. Đo thành phần cơ thể theo cùng quy trình giúp thấy phần giảm nằm ở đâu.
Vì sao khối không mỡ đo được dao động mỗi ngày?
Vì khoảng ba phần tư khối không mỡ là nước, và lượng nước trong cơ thể đổi theo ăn uống, mồ hôi, giờ trong ngày. Cơ thật thay đổi theo tuần và tháng, nên hãy đọc xu hướng thay vì từng lần đo.
Khối không mỡ liên quan gì tới năng lượng cơ bản?
Khối không mỡ tiêu hao phần lớn năng lượng lúc nghỉ, nên hai người cùng cân nặng nhưng khối không mỡ khác nhau sẽ có năng lượng cơ bản khác nhau. Một số công thức tính năng lượng dùng thẳng khối không mỡ thay cho cân nặng.