Đo mỡ bằng thước kẹp nếp da là kẹp một nếp da kèm lớp mỡ dưới da ở vài vị trí cố định, đọc độ dày bằng milimét, cộng lại rồi đưa vào công thức để ước tính tỷ lệ mỡ. Cách phổ biến nhất dùng ba vị trí và công thức Jackson-Pollock để ra mật độ cơ thể, sau đó dùng công thức Siri để đổi mật độ thành phần trăm mỡ.
Thước kẹp rẻ, gọn và cho kết quả khá ổn định nếu cùng một người đo theo cùng kỹ thuật. Điểm yếu của nó là phụ thuộc tay nghề: kẹp lệch vài centimét hay kẹp nông sâu khác nhau là con số đổi. Phần dưới hướng dẫn vị trí, thao tác và một ví dụ tính tay đầy đủ. Bạn cần chuẩn bị một thước kẹp, một cây bút để đánh dấu, một cuốn sổ và một người giúp đo.
Nguyên lý: vì sao kẹp da lại ước tính được mỡ
Một phần đáng kể mỡ của cơ thể nằm ngay dưới da. Khi kẹp một nếp da bằng hai ngón tay rồi kéo nhẹ ra khỏi lớp cơ bên dưới, bạn có trong tay hai lớp da và hai lớp mỡ dưới da. Thước kẹp đo độ dày nếp gấp đó với lực ép gần như cố định, nhờ lò xo bên trong.
Các nhà nghiên cứu đã đo hàng nghìn người bằng cả thước kẹp lẫn phương pháp tham chiếu trong phòng thí nghiệm, rồi xây dựng phương trình liên hệ tổng độ dày nếp da, tuổi và giới tính với mật độ cơ thể. Mỡ nhẹ hơn khối không mỡ, nên cơ thể càng nhiều mỡ thì mật độ càng thấp. Từ mật độ, một phương trình thứ hai quy ra tỷ lệ mỡ.
Điều này dẫn tới hai hệ quả. Một, phương pháp giả định mỡ dưới da phản ánh tổng lượng mỡ, mà giả định này kém đúng với người có nhiều mỡ nội tạng. Hai, phương trình chỉ đúng nhất với nhóm người giống nhóm đã dùng để xây dựng nó; với người lớn tuổi hay người châu Á, kết quả nên đọc như ước tính có sai số.
Ba vị trí kẹp cho nam và cho nữ
Bộ ba vị trí dưới đây đi kèm công thức Jackson-Pollock ba điểm. Tất cả đo bên phải cơ thể, người được đo đứng thẳng, thả lỏng.
| Giới | Vị trí | Cách xác định | Hướng nếp gấp |
|---|---|---|---|
| Nam | Ngực | Giữa đường nách trước và núm vú | Chéo, theo hướng từ nách xuống núm vú |
| Nam | Bụng | Cách rốn khoảng 2 cm về bên phải | Dọc |
| Nam | Đùi | Mặt trước đùi, điểm giữa nếp bẹn và bờ trên xương bánh chè | Dọc |
| Nữ | Cơ tam đầu | Mặt sau cánh tay, điểm giữa mỏm vai và khuỷu tay | Dọc |
| Nữ | Trên mào chậu | Ngay trên xương hông, theo đường nách trước | Chéo |
| Nữ | Đùi | Như ở nam | Dọc |
Đánh dấu điểm đo bằng bút chì kẻ mắt hoặc bút dạ dễ lau trước khi kẹp sẽ giúp lần sau đo đúng chỗ cũ. Lệch vị trí là nguồn sai số lớn nhất: chỉ dịch điểm kẹp bụng lên xuống vài centimét, độ dày nếp gấp có thể đổi rõ rệt.
Kỹ thuật kẹp đúng, từng bước
Người đo nên là một người khác, vì tự kẹp ở lưng, ngực hay cánh tay rất khó giữ đúng góc. Làm lần lượt như sau:
- Dùng ngón cái và ngón trỏ tay trái nhấc nếp da cách điểm đánh dấu khoảng 1 cm, kéo nhẹ cho lớp mỡ tách khỏi lớp cơ bên dưới.
- Đặt hai má thước kẹp vuông góc với nếp gấp, ngay tại điểm đánh dấu, ở độ sâu khoảng giữa đỉnh và chân nếp gấp.
- Thả cần bóp để lò xo ép, vẫn giữ nếp da bằng tay trái suốt lúc đọc.
- Đọc số sau khoảng 1 đến 2 giây. Đợi lâu hơn, mỡ bị ép dẹt dần và con số giảm theo thời gian.
- Mở thước, thả nếp da, chuyển sang vị trí tiếp theo. Đo lần lượt cả ba vị trí rồi quay lại vòng hai.
- Mỗi vị trí đo ít nhất hai lần. Nếu hai lần lệch nhau quá 1 đến 2 mm thì đo thêm lần ba, lấy trung bình hai số gần nhau nhất.
Không đo ngay sau khi tập luyện, tắm nước nóng hay xoa kem dưỡng, vì da ấm và ẩm làm nếp gấp dày hơn. Nên đo trên da khô, buổi sáng, trước khi vận động.
Công thức Jackson-Pollock ba điểm và công thức Siri
Ký hiệu S là tổng độ dày ba nếp da tính bằng milimét, A là tuổi tính bằng năm, D là mật độ cơ thể. Công thức gồm hai bước: tính D, rồi đổi D ra tỷ lệ mỡ.
| Bước | Nam (ngực, bụng, đùi) | Nữ (cơ tam đầu, trên mào chậu, đùi) |
|---|---|---|
| 1. Mật độ D | D = 1,10938 − 0,0008267 × S + 0,0000016 × S² − 0,0002574 × A | D = 1,0994921 − 0,0009929 × S + 0,0000023 × S² − 0,0001392 × A |
| 2. Tỷ lệ mỡ (Siri) | Mỡ % = 495 ÷ D − 450 | Mỡ % = 495 ÷ D − 450 |
Có số hạng S² vì quan hệ giữa độ dày nếp da và mật độ cơ thể không thẳng tuyệt đối: nếp da càng dày, mỗi milimét thêm vào ảnh hưởng ít hơn. Khi tính tay, giữ ít nhất sáu chữ số thập phân ở bước mật độ, vì D lệch 0,001 đã làm tỷ lệ mỡ lệch khoảng nửa điểm phần trăm.
Ví dụ tính tay cho một nam và một nữ
Anh Minh, 40 tuổi. Nếp da ngực 15 mm, bụng 25 mm, đùi 20 mm, tổng S = 60. Tính lần lượt: 0,0008267 × 60 = 0,049602. S² = 3.600, nhân 0,0000016 được 0,00576. 0,0002574 × 40 = 0,010296. Vậy D = 1,10938 − 0,049602 + 0,00576 − 0,010296 = 1,055242. Tỷ lệ mỡ = 495 ÷ 1,055242 − 450 ≈ 469,09 − 450 ≈ 19,1%.
Chị Hoa, 35 tuổi. Nếp da cơ tam đầu 22 mm, trên mào chậu 20 mm, đùi 28 mm, tổng S = 70. Tính: 0,0009929 × 70 = 0,069503. S² = 4.900, nhân 0,0000023 được 0,01127. 0,0001392 × 35 = 0,004872. Vậy D = 1,0994921 − 0,069503 + 0,01127 − 0,004872 = 1,0363871. Tỷ lệ mỡ = 495 ÷ 1,0363871 − 450 ≈ 477,62 − 450 ≈ 27,6%.
Để ý một chi tiết: nếu anh Minh đo lại sau một tháng và tổng nếp da giảm từ 60 xuống 57 mm, tỷ lệ mỡ ước tính chỉ giảm khoảng một điểm phần trăm. Với người mới tập đo, sai lệch giữa hai lần kẹp có thể còn lớn hơn mức đó. Vì vậy nhiều người trong nghề khuyên ghi lại tổng milimét của các nếp da và theo dõi chính con số này theo thời gian, thay vì chỉ ghi phần trăm sau khi quy đổi.
Sai lầm hay gặp và mẹo cho kết quả ổn định
Kẹp cả lớp cơ. Nếu không kéo nếp da lên đủ, má thước kẹp ăn vào cơ, số đo dày bất thường. Bảo người được đo gồng nhẹ rồi thả lỏng để cảm nhận ranh giới cơ và mỡ.
Đọc số quá muộn. Mỡ bị nén theo thời gian. Đọc ở giây thứ một đến hai, lần nào cũng như vậy.
Đổi người đo. Hai người kẹp cùng một vị trí có thể lệch nhau vài milimét. Theo dõi lâu dài thì giữ nguyên một người đo.
Dùng thước quá rẻ, lò xo yếu. Lực ép không ổn định làm số đo trôi dần. Thước có lò xo chuẩn giữ lực ép gần như không đổi trên cả thang đo.
Đo khi cơ thể đang thay đổi nước. Những ngày giữ nước, chẳng hạn sau bữa ăn rất mặn, sau chuyến bay dài hay ở một số thời điểm trong chu kỳ kinh nguyệt, da và mô dưới da có thể dày hơn bình thường. Ghi chú hoàn cảnh bên cạnh số đo để lúc xem lại biết vì sao có một lần nhảy bất thường.
Áp công thức cho người có lớp mỡ rất dày. Khi nếp da quá dày, khó kẹp gọn trong thước và khó tách khỏi cơ. Lúc này phương pháp khác như thước dây hay cân trở kháng thường thuận tiện hơn.
Tình huống giả định: đọc kết quả sau hai tháng
Lần đo đầu. Anh Khoa, 30 tuổi, đo ba vị trí ngực 12 mm, bụng 22 mm, đùi 16 mm, tổng 50 mm. Mật độ D = 1,10938 − 0,041335 + 0,004 − 0,007722 = 1,064323; tỷ lệ mỡ ≈ 495 ÷ 1,064323 − 450 ≈ 15,1%.
Lần đo sau hai tháng. Cùng người đo, cùng giờ sáng, tổng nếp da còn 46 mm. Mật độ D = 1,10938 − 0,0380282 + 0,0033856 − 0,007722 = 1,0670154; tỷ lệ mỡ ≈ 495 ÷ 1,0670154 − 450 ≈ 13,9%.
Cách đọc. Tổng nếp da giảm 4 mm, tức khoảng 8%, lớn hơn mức lệch thường gặp giữa hai lần kẹp của một người đo quen tay. Nhiều khả năng lớp mỡ dưới da của anh Khoa đang mỏng đi. Phần trăm mỡ giảm khoảng 1,2 điểm, nhưng con số đáng tin hơn để báo cáo chính là 50 xuống 46 mm.
Nếu đổi người đo. Giả sử lần hai do một huấn luyện viên khác kẹp và ra 52 mm. Chưa thể kết luận lớp mỡ dày lên, vì khác tay đo đã đủ tạo ra chênh lệch cỡ đó. Muốn so sánh thì quay lại người đo cũ.
Khi nào nên nhờ nhân viên y tế hoặc chuyên gia
Thước kẹp phù hợp để tự theo dõi xu hướng. Nếu bạn cần con số để ra quyết định liên quan tới sức khoẻ, chẳng hạn đang điều trị bệnh nền, đang phục hồi sau phẫu thuật hay cân nặng thay đổi bất thường, nên nhờ chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ đánh giá bằng phương pháp phù hợp. Họ được đào tạo kỹ thuật kẹp chuẩn và biết kết hợp số đo với các chỉ số khác.
Khi đi hỏi, nên mang theo bảng ghi độ dày từng vị trí theo ngày, không chỉ con số phần trăm. Câu nên hỏi: "Các số đo này nói gì về tình trạng của mình, có nên đo thêm chỉ số nào khác không?". Nếu bạn nhận thấy mình kẹp đo hằng ngày, khó chịu khi con số không giảm hoặc bắt đầu bỏ bữa vì nó, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Thước kẹp nếp da có chính xác không?
Với người đo có kinh nghiệm và đúng kỹ thuật, kết quả khá ổn định giữa các lần đo. Giá trị tuyệt đối vẫn là ước tính, có thể lệch vài điểm phần trăm so với phương pháp chuẩn trong phòng thí nghiệm.
Tự kẹp cho mình có được không?
Được ở vị trí đùi và bụng, nhưng vị trí ngực, cơ tam đầu và trên mào chậu rất khó tự kẹp đúng góc. Muốn kết quả ổn định nên nhờ một người cố định đo giúp theo cùng kỹ thuật.
Vì sao công thức cho nam và nữ khác nhau?
Nam và nữ phân bố mỡ dưới da khác nhau và có lượng mỡ thiết yếu khác nhau. Vì vậy vị trí kẹp và hệ số trong phương trình được xây dựng riêng cho từng giới.
Có cần nhập tuổi vào công thức không?
Có. Tuổi nằm trong công thức vì theo tuổi, tỷ lệ mỡ bên trong cơ thể tăng lên dù lớp mỡ dưới da có thể không dày thêm. Bỏ tuổi ra thì kết quả của người lớn tuổi bị ước tính thấp.
Nên theo dõi tổng milimét hay phần trăm mỡ?
Nên ghi cả hai, nhưng tổng milimét của các nếp da là số đo trực tiếp, không qua công thức, nên phản ánh thay đổi trung thực hơn. Phần trăm mỡ hữu ích khi cần đối chiếu với bảng tham chiếu.
Đo bằng thước kẹp bao lâu một lần là hợp lý?
Mỗi hai đến bốn tuần một lần là đủ để thấy xu hướng. Lớp mỡ dưới da thay đổi chậm, đo dày hơn chủ yếu thu về sai số của thao tác chứ không phải thay đổi thật.