Ở người cao tuổi, BMI vẫn tính bằng cân nặng chia bình phương chiều cao, nhưng đọc khó hơn: chiều cao thường giảm theo năm tháng nên BMI tự tăng dù cân không đổi, còn khối cơ hao hụt có thể giấu sau một con số trông "bình thường". Vì vậy, với người lớn tuổi, việc cân nặng đang thay đổi ra sao thường đáng chú ý hơn BMI ở một thời điểm.
Nhiều gia đình tính BMI cho cha mẹ bằng chiều cao ghi trên giấy tờ từ thời trẻ, rồi bối rối khi con số không khớp với phiếu khám. Phần dưới giải thích vì sao, cách đo lại chiều cao cho người lớn tuổi, cách tính phần trăm sụt cân, cách cân an toàn ở nhà, và những dấu hiệu nên đưa cha mẹ đi khám. Bài dành cho người trên 60, 65 tuổi và người chăm sóc họ.
Vì sao BMI khó đọc hơn khi lớn tuổi
Có ba thay đổi thường gặp khi tuổi cao làm BMI kém chính xác. Thứ nhất là chiều cao giảm. Các đĩa đệm giữa đốt sống mỏng dần, tư thế có thể còng hơn, nên nhiều người thấp đi vài xăng-ti-mét so với lúc trẻ. Vì chiều cao nằm ở mẫu số và còn được bình phương, chỉ cần thấp đi một chút là BMI tăng lên, dù cân nặng không đổi gam nào.
Thứ hai là khối cơ giảm. Từ tuổi trung niên trở đi, nếu ít vận động, cơ bắp hao hụt dần và phần mỡ chiếm tỷ lệ lớn hơn trong cơ thể. Một người có thể giữ nguyên cân nặng suốt mười năm, BMI không đổi, trong khi thành phần cơ thể đã thay đổi rất nhiều. Khối cơ ảnh hưởng tới sức đi lại, khả năng giữ thăng bằng và tự chăm sóc bản thân, nên đây là điều nhân viên y tế rất quan tâm ở người lớn tuổi.
Thứ ba là mỡ phân bố lại, thường dồn nhiều hơn về vùng bụng. Cộng ba điều này lại, cùng một con số BMI ở tuổi 70 mang ý nghĩa khác với ở tuổi 30. Bảng ngưỡng chung không có phiên bản riêng được thống nhất rộng rãi cho người cao tuổi; nhiều tài liệu lão khoa cho rằng không nên áp cứng mốc của người trẻ, và việc đọc cụ thể nên để người khám quyết định.
Đo lại chiều cao cho người lớn tuổi
Trước khi tính BMI cho cha mẹ, hãy đo chiều cao hiện tại thay vì dùng con số cũ. Cách đo ở nhà cho ổn định:
- Chọn một bức tường phẳng, sàn cứng, không có ván chân tường nhô ra. Bỏ dép, bỏ kẹp tóc hoặc búi tóc cao.
- Mời người được đo đứng quay lưng vào tường, gót chân chạm tường, hai chân khép, mắt nhìn thẳng. Không ép người lớn tuổi ưỡn người quá mức nếu thấy đau.
- Đặt một vật phẳng và cứng như hộp giấy hoặc cuốn sổ bìa cứng lên đỉnh đầu, áp sát vào tường, giữ vuông góc.
- Đánh dấu bằng bút chì ở mép dưới vật phẳng, mời người được đo bước ra, rồi đo từ sàn lên dấu bằng thước dây kéo thẳng.
- Đo hai lần, nếu chênh hơn 0,5 cm thì đo lần thứ ba và lấy trung bình hai số gần nhau nhất. Ghi kèm ngày đo.
Với người không đứng thẳng được do đau lưng, còng lưng nhiều hay phải ngồi xe lăn, cách đo trên không còn đúng. Nhân viên y tế có những cách ước tính chiều cao khác, chẳng hạn dựa trên chiều dài sải tay hoặc chiều cao đầu gối khi ngồi, kèm công thức quy đổi riêng. Trường hợp này nên để cơ sở y tế đo và tính, thay vì cố ép người lớn tuổi đứng thẳng.
Chiều cao thấp đi làm BMI thay đổi bao nhiêu
Ví dụ giả định: ông Bảy giữ cân nặng 70 kg nhiều năm, nhưng chiều cao đo qua các thời kỳ giảm dần. Bảng tính lại BMI cho từng mốc chiều cao.
| Thời điểm (giả định) | Chiều cao | Bình phương chiều cao | Cân nặng | BMI |
|---|---|---|---|---|
| Năm 40 tuổi | 1,65 m | 2,7225 | 70 kg | 25,7 |
| Năm 65 tuổi | 1,62 m | 2,6244 | 70 kg | 26,7 |
| Năm 75 tuổi | 1,60 m | 2,5600 | 70 kg | 27,3 |
Cân không đổi, nhưng BMI tăng 1,6 đơn vị chỉ vì chiều cao giảm 5 cm. Nếu gia đình vẫn dùng con số 1,65 m trên giấy tờ cũ, BMI ông Bảy tính ở nhà sẽ ra 25,7, trong khi phiếu khám đo chiều cao thật ra 27,3. Hai con số không mâu thuẫn; chúng chỉ dùng hai chiều cao khác nhau.
Bài học thực tế: luôn ghi chiều cao đo được kèm ngày đo, và khi so sánh BMI giữa các năm, dùng chiều cao đo cùng thời điểm với lần cân. Chiều cao giảm nhanh bất thường trong thời gian ngắn cũng là điều nên kể với nhân viên y tế.
Đọc BMI người lớn tuổi: những điều nên nhìn cùng
Hướng đi của cân nặng. Một người 75 tuổi có BMI 21 ổn định nhiều năm khác hẳn với một người có BMI 21 nhưng ba tháng trước là 23. Với người cao tuổi, sụt cân không chủ ý thường được coi là tín hiệu đáng hỏi hơn bản thân con số BMI.
Sức cơ và khả năng đi lại. Đứng dậy khỏi ghế có phải chống tay không, đi bộ có chậm hơn trước không, có hay vấp ngã không. Những quan sát này nói về khối cơ rõ hơn BMI.
Ăn uống và răng miệng. Ăn ít đi, khó nhai, mất cảm giác ngon miệng là những thay đổi hay đi trước việc sụt cân. Ghi lại để kể với người khám.
BMI hơi cao chưa chắc là điều đáng lo nhất. Ở người lớn tuổi, nhân viên y tế thường cân nhắc nhiều yếu tố hơn và không áp cứng mốc của người trẻ. Đừng tự ý cho cha mẹ ăn kiêng chỉ vì BMI vượt mốc trong bảng chung.
BMI thấp đáng được chú ý. BMI dưới 18,5 ở người lớn tuổi, nhất là khi kèm mệt, yếu, ăn kém, là lý do nên đưa đi khám sớm thay vì chờ lịch định kỳ.
Tính phần trăm sụt cân: con số người khám hay hỏi
Khi người lớn tuổi sụt cân, nhân viên y tế thường hỏi: sụt bao nhiêu phần trăm, trong bao lâu. Cách tính: lấy số kilôgam bị sụt chia cho cân nặng ban đầu, nhân 100.
| Ví dụ giả định | Cân trước | Cân hiện tại | Số kg sụt | Phép tính | Phần trăm sụt |
|---|---|---|---|---|---|
| Bà Tư, sau 3 tháng | 60 kg | 56 kg | 4 kg | 4 : 60 × 100 | khoảng 6,7% |
| Ông Năm, sau 6 tháng | 52 kg | 49 kg | 3 kg | 3 : 52 × 100 | khoảng 5,8% |
| Bà Sáu, sau 1 năm | 48 kg | 47 kg | 1 kg | 1 : 48 × 100 | khoảng 2,1% |
Mang theo con số phần trăm cùng khoảng thời gian khi đi khám giúp người khám đánh giá nhanh hơn nhiều so với câu "dạo này mẹ có vẻ gầy đi". Nếu không có cân nặng cũ, hãy nhớ lại xem quần áo, nhẫn, đồng hồ có rộng ra không — đó cũng là thông tin có ích.
Không có một mốc phần trăm duy nhất áp cho mọi người. Nguyên tắc chung là: sụt cân không chủ ý, nhất là khi diễn ra trong vài tháng, nên được nhân viên y tế xem xét, bất kể BMI hiện tại là bao nhiêu.
Cân cho cha mẹ ở nhà sao cho an toàn và ổn định
Người lớn tuổi dễ mất thăng bằng khi bước lên bước xuống cân. Vài điều giúp việc cân vừa an toàn vừa cho số liệu dùng được:
- Đặt cân trên sàn cứng, phẳng, không trơn; tránh thảm dày và nền gạch ướt trong phòng tắm.
- Đặt cân sát tường hoặc cạnh một chỗ vịn chắc chắn, có người đứng bên cạnh khi bước lên.
- Cân vào cùng một thời điểm, tốt nhất là buổi sáng sau khi đi vệ sinh, trước bữa sáng, mặc quần áo mỏng tương tự nhau.
- Cân mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần một lần là đủ; cân hằng ngày dễ gây lo lắng vì dao động tự nhiên.
- Ghi vào một cuốn sổ riêng: ngày, cân nặng, ghi chú (ốm, ăn kém, đi xa). Sổ này rất có ích khi đi khám.
- Với người không đứng vững, đừng cố cân ở nhà; nhiều cơ sở y tế có cân ngồi hoặc cân giường.
Nếu cha mẹ không thích bị cân, đừng ép. Có thể chuyển sang quan sát gián tiếp như quần áo rộng ra, ăn ít đi, đi lại chậm hơn, rồi kể với nhân viên y tế. Một bữa cơm vui vẻ quan trọng hơn một con số trên cân.
Tình huống giả định và khi nào nên đưa đi khám
Bà Tư, 78 tuổi, cao 1,50 m. Ba tháng trước bà nặng 60 kg, BMI 26,7; hiện bà nặng 56 kg, BMI 24,9. Nếu chỉ nhìn bảng ngưỡng chung, con số mới trông "tốt hơn", và gia đình có thể còn mừng. Nhưng bà không hề chủ ý giảm cân; bà ăn ít hơn và hay mệt. Đây là trường hợp mà xu hướng quan trọng hơn bảng ngưỡng: sụt khoảng 6,7% trong ba tháng không có lý do rõ ràng là điều nên đưa bà đi khám.
Các dấu hiệu khác nên đưa người lớn tuổi đi khám sớm: sụt cân hoặc tăng cân nhanh không rõ lý do, ăn uống giảm kéo dài, yếu đi rõ rệt, hay té ngã, phù chân, khó thở. Khi đi khám, mang theo sổ cân, chiều cao đo gần đây và danh sách những thay đổi gia đình quan sát được. Một số câu nên hỏi: "Với tuổi của mẹ, BMI bao nhiêu thì ổn?", "Có cần kiểm tra khối cơ hay sức cơ không?", "Nên cân bao lâu một lần?".
Người chăm sóc cũng nên để ý đến chính mình. Theo dõi cân nặng cho cha mẹ đôi khi biến thành nỗi lo thường trực, nhất là khi con số đi xuống. Chia việc với anh chị em, đặt lịch cân cố định thay vì cân bất chợt, và tin vào lịch hẹn của nhân viên y tế sẽ giúp cả nhà nhẹ nhõm hơn. Con số trên cân là công cụ để chăm sóc, không phải thước đo xem con cái đã làm tròn bổn phận hay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Người già có dùng chung bảng BMI với người trẻ không?
Công thức thì giống, nhưng nhiều tài liệu lão khoa cho rằng không nên áp cứng mốc của người trẻ cho người cao tuổi. Cách đọc cụ thể cho từng người nên hỏi nhân viên y tế trực tiếp khám.
Vì sao BMI của bố mẹ tăng dù cân không đổi?
Thường là do chiều cao đã giảm theo tuổi. Chiều cao nằm ở mẫu số và được bình phương, nên thấp đi vài xăng-ti-mét đủ làm BMI tăng hơn một đơn vị mà cân nặng không thay đổi.
Người cao tuổi sụt cân bao nhiêu thì nên đi khám?
Không có một mốc duy nhất cho mọi người. Nguyên tắc là sụt cân không chủ ý, nhất là trong vài tháng, nên được nhân viên y tế xem xét. Hãy tính phần trăm sụt và mang theo khi khám.
Người già nằm một chỗ thì đo BMI thế nào?
Không nên ép người không đứng được bước lên cân thường. Cơ sở y tế có cân ngồi, cân giường và cách ước tính chiều cao từ sải tay hoặc chiều cao đầu gối, nên để họ thực hiện.
BMI cao ở người già có cần ăn kiêng không?
Không nên tự ý cho người lớn tuổi ăn kiêng chỉ dựa vào BMI. Ăn kiêng không đúng cách có thể làm mất thêm cơ. Mọi thay đổi chế độ ăn nên bàn với nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Bao lâu nên cân cho người cao tuổi một lần?
Mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần một lần, vào cùng thời điểm và cùng trang phục, là đủ để thấy xu hướng. Nếu đang có vấn đề sức khoẻ, hãy theo lịch nhân viên y tế hướng dẫn.