BMI (chỉ số khối cơ thể) bằng cân nặng tính theo kilôgam chia cho bình phương chiều cao tính theo mét. Người cao 1,58 m nặng 60 kg có BMI xấp xỉ 24,0: lấy 1,58 nhân 1,58 được 2,4964, rồi lấy 60 chia 2,4964.
Phép tính chỉ cần một máy tính bỏ túi, nhưng rất nhiều người ra số sai vì quên đổi xăng-ti-mét sang mét, nhân chiều cao với 2 thay vì bình phương, hoặc làm tròn quá sớm. Phần dưới đi từng bước, có bảng ví dụ đã tính sẵn để bạn so, cách đổi đơn vị khi cân hoặc thước ghi pound và inch, và cách đọc con số sau khi tính. BMI là phép đo sàng lọc dùng cho người trưởng thành; nó không thay cho việc nhân viên y tế khám và hỏi bệnh.
Công thức BMI viết rõ từng thành phần
Công thức chuẩn là: BMI = cân nặng (kg) : [chiều cao (m) × chiều cao (m)]. Đơn vị của kết quả là kg/m², nhưng trong đời thường người ta chỉ ghi con số, ví dụ "BMI 22,1". Có ba thành phần cần để ý. Thứ nhất, cân nặng phải là kilôgam, không phải cân ta hay pound. Thứ hai, chiều cao phải là mét, nên 158 cm phải viết thành 1,58 m trước khi tính. Thứ ba, chiều cao được nhân với chính nó (bình phương), không phải nhân với 2.
Vì sao lại là bình phương chiều cao? Người cao hơn thì tự nhiên nặng hơn, nên nếu chỉ nhìn cân nặng thì không so được người cao 1,50 m với người cao 1,80 m. Chia cho bình phương chiều cao là một cách "quy về cùng cỡ" để hai người khác chiều cao có thể đặt cạnh nhau trên cùng một thang. Cách quy này không hoàn hảo, nhất là với người rất thấp hoặc rất cao, nhưng đủ đơn giản để dùng cho số đông.
Một cách nhớ nhanh: viết chiều cao ra mét, nhân với chính nó, rồi lấy cân nặng chia cho kết quả vừa được. Nếu máy tính có phím bình phương thì bấm chiều cao, bấm phím bình phương, ghi lại số đó, sau đó mới lấy cân nặng chia. Tách hai bước như vậy giúp bạn tránh lỗi thứ tự phép tính, vì nhiều máy tính bỏ túi đơn giản tính lần lượt từ trái sang phải chứ không ưu tiên phép nhân.
Tính tay từng bước: ví dụ chị Lan cao 1,58 m nặng 60 kg
Giả sử chị Lan đo được chiều cao 158 cm và cân nặng 60 kg vào buổi sáng, sau khi đi vệ sinh và chưa ăn sáng. Các bước tính như sau:
- Đổi chiều cao sang mét: 158 cm chia 100 được 1,58 m.
- Bình phương chiều cao: 1,58 × 1,58 = 2,4964. Có thể kiểm lại bằng cách tính 1,6 × 1,6 = 2,56; vì 1,58 nhỏ hơn 1,6 một chút nên kết quả 2,4964 nhỏ hơn 2,56 là hợp lý.
- Lấy cân nặng chia cho số vừa được: 60 : 2,4964 = 24,035 (lấy ba chữ số thập phân).
- Làm tròn một chữ số thập phân ở bước cuối cùng: 24,035 thành 24,0.
- Ghi lại cả ba con số gốc (158 cm, 60 kg, ngày giờ cân) cùng với kết quả 24,0 để lần sau so sánh trong cùng điều kiện.
Một mẹo kiểm nhanh kết quả: lấy BMI vừa tính nhân ngược lại với bình phương chiều cao. 24,035 × 2,4964 xấp xỉ 60,0, đúng bằng cân nặng ban đầu. Nếu phép nhân ngược ra một số quá xa cân nặng, chắc chắn đã có bước bấm nhầm. Với chị Lan, 24,0 nằm trong khoảng 18,5 đến 24,9 theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới, nhưng lại nằm trong khoảng 23 đến 24,9 theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á, nên cách đọc phụ thuộc vào bộ ngưỡng bạn dùng.
Bảng ví dụ đã tính sẵn để bạn so kết quả
Bảng dưới là các ví dụ giả định, đã tính bình phương chiều cao và BMI đến ba chữ số thập phân trước khi làm tròn. Bạn có thể tự bấm lại một dòng để chắc mình đang bấm máy đúng thứ tự.
| Người (giả định) | Chiều cao | Cân nặng | Bình phương chiều cao | BMI chưa làm tròn | BMI làm tròn |
|---|---|---|---|---|---|
| Chị Lan | 1,58 m | 60 kg | 2,4964 | 24,035 | 24,0 |
| Anh Minh | 1,70 m | 68 kg | 2,8900 | 23,529 | 23,5 |
| Chị Hà | 1,65 m | 55 kg | 2,7225 | 20,202 | 20,2 |
| Anh Tuấn | 1,75 m | 80 kg | 3,0625 | 26,122 | 26,1 |
| Cô Mai | 1,50 m | 50 kg | 2,2500 | 22,222 | 22,2 |
| Anh Khoa | 1,80 m | 70 kg | 3,2400 | 21,605 | 21,6 |
Để ý dòng của chị Hà và cô Mai: chị Hà nặng hơn cô Mai 5 kg nhưng BMI lại thấp hơn, vì chị cao hơn 15 cm. Đây chính là lý do công thức chia cho bình phương chiều cao: so cân nặng trần giữa hai người khác chiều cao không nói lên được gì.
Với anh Tuấn, 26,122 làm tròn thành 26,1. Nếu làm tròn chiều cao thành 1,8 m trước khi tính, kết quả sẽ thành 80 : 3,24 = 24,7, lệch tới 1,4 đơn vị chỉ vì làm tròn sai chỗ.
Đổi đơn vị và làm tròn cho đúng
Chiều cao ghi bằng xăng-ti-mét. Chia cho 100 để ra mét: 165 cm thành 1,65 m. Nếu bạn lỡ để nguyên 165 rồi bình phương, kết quả sẽ là 27.225 và BMI ra một số rất nhỏ như 0,002 — dấu hiệu rõ ràng là quên đổi đơn vị.
Cân và thước ghi pound, inch. Có thể đổi sang kg và m trước (1 pound xấp xỉ 0,4536 kg, 1 inch bằng 2,54 cm), hoặc dùng công thức riêng: BMI = 703 × cân nặng (pound) : [chiều cao (inch) × chiều cao (inch)]. Ví dụ 150 pound, cao 65 inch: 65 × 65 = 4.225; 703 × 150 = 105.450; 105.450 : 4.225 xấp xỉ 24,96. Đổi sang hệ mét cũng ra khoảng 68,04 kg và 1,651 m, cho BMI xấp xỉ 24,96 — hai cách khớp nhau.
Làm tròn ở bước cuối. Giữ đủ chữ số khi bình phương và khi chia, chỉ làm tròn kết quả cuối cùng về một chữ số thập phân. Làm tròn chiều cao từ 1,58 thành 1,6 trước khi bình phương sẽ kéo BMI của chị Lan từ 24,0 xuống 23,4.
Kết quả sát ngưỡng. Nếu BMI ra 22,96 thì làm tròn thành 23,0. Với số sát mốc như vậy, sai số của cân và thước còn lớn hơn phần thập phân, nên đừng coi việc "vừa qua mốc" hay "vừa dưới mốc" là một thay đổi thật. Hãy nhìn xu hướng qua nhiều lần đo.
Dấu phẩy và dấu chấm. Tiếng Việt viết 24,0 với dấu phẩy thập phân; nhiều máy tính và bảng tính cài đặt kiểu nước ngoài lại dùng dấu chấm. Nhập 1,58 vào ô chỉ nhận dấu chấm có thể bị hiểu thành chữ, khiến phép tính báo lỗi hoặc ra số lạ.
Đọc con số sau khi tính
Sau khi có BMI, bạn đối chiếu với một bộ ngưỡng. Hai bộ phổ biến nhất là ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới và ngưỡng thường dùng cho người châu Á, trong đó có Việt Nam.
| Khoảng BMI | Nhóm theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới | Nhóm theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á |
|---|---|---|
| Dưới 18,5 | Thiếu cân | Thiếu cân |
| 18,5 đến 22,9 | Bình thường | Bình thường |
| 23,0 đến 24,9 | Bình thường | Thừa cân |
| 25,0 đến 29,9 | Thừa cân | Béo phì |
| Từ 30 trở lên | Béo phì | Béo phì |
Tên nhóm trong bảng là cách phân loại dùng cho thống kê và sàng lọc, không phải lời kết luận về sức khoẻ của riêng một người. Hai người cùng BMI 24 có thể có vòng eo, tỷ lệ mỡ, khối cơ, thói quen vận động và kết quả xét nghiệm rất khác nhau. Khi nhân viên y tế đọc BMI, họ thường đặt nó cạnh vòng eo, huyết áp, tiền sử gia đình và những gì bạn kể.
Bảng này chỉ dành cho người trưởng thành. Trẻ em và thiếu niên được đánh giá theo cách khác, do bác sĩ nhi khoa thực hiện.
Những lỗi hay gặp khi tự tính BMI
Phần lớn kết quả lạ đến từ một vài lỗi lặp đi lặp lại. Trước khi lo lắng về con số, hãy rà lại danh sách này:
- Nhân chiều cao với 2 thay vì nhân với chính nó: 1,58 × 2 = 3,16, khiến BMI của chị Lan ra 19,0 thay vì 24,0.
- Bấm "60 : 1,58 × 1,58" liền một mạch trên máy tính tính từ trái sang phải: máy sẽ ra 60 thay vì 24,0, vì nó chia rồi lại nhân ngược.
- Dùng chiều cao ghi trong giấy tờ từ nhiều năm trước; người lớn tuổi có thể thấp đi vài xăng-ti-mét so với thời trẻ.
- Cân lúc mặc áo khoác, cầm điện thoại, sau bữa ăn lớn — cân nặng chênh 1 đến 2 kg là chuyện bình thường.
- So BMI tính tay với số do ứng dụng hiển thị mà không biết ứng dụng đang dùng bộ ngưỡng nào.
- Làm tròn chiều cao về số chẵn như 1,6 m hay 1,7 m trước khi tính.
Nếu kết quả lệch so với lần trước nhiều hơn một đơn vị BMI trong vài ngày, gần như chắc chắn là do điều kiện đo, không phải cơ thể thay đổi nhanh đến vậy. Hãy cân lại vào cùng giờ, cùng trang phục, trên cùng một chiếc cân đặt ở sàn cứng và phẳng.
Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Anh Minh cao 1,70 m, nặng 68 kg, tính ra BMI 23,5. Theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới, con số này nằm trong nhóm bình thường; theo ngưỡng thường dùng cho người châu Á, nó vừa qua mốc 23. Anh không có gì khó chịu, vẫn đi bộ đều. Cách đọc hợp lý là: con số đáng để theo dõi thêm, chẳng hạn đo vòng eo, ghi BMI mỗi tháng một lần trong cùng điều kiện, và mang số liệu này theo khi đi khám sức khoẻ định kỳ.
Bạn nên hỏi nhân viên y tế khi BMI thay đổi rõ trong vài tháng mà không giải thích được bằng thay đổi ăn uống hay vận động, khi BMI dưới 18,5 kèm mệt mỏi, hoặc khi BMI cao kèm những triệu chứng khiến bạn lo. Sụt cân nhanh không rõ lý do, hoặc khi việc cân đo bắt đầu gây căng thẳng, ám ảnh quanh chuyện ăn uống, là lúc nên tìm đến cơ sở y tế, kể cả cơ sở có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Một vài câu có thể mang theo khi đi khám: "Với chiều cao và cân nặng này, nên đọc BMI theo bộ ngưỡng nào?", "Ngoài BMI, cần đo thêm chỉ số nào?", "Mức thay đổi bao nhiêu trong một tháng thì đáng quay lại khám?". Câu trả lời của người trực tiếp khám cho bạn luôn có giá trị hơn mọi bảng ngưỡng chung.
Câu hỏi thường gặp
BMI có đơn vị không?
Có, đơn vị là kilôgam trên mét vuông (kg/m²), vì lấy cân nặng tính bằng kg chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét. Trong đời thường người ta thường bỏ đơn vị và chỉ ghi con số, ví dụ BMI 22,1.
Tính BMI bằng xăng-ti-mét có được không?
Được nếu bạn nhân thêm 10.000 vào kết quả: BMI = cân nặng × 10.000 : (chiều cao cm × chiều cao cm). Với 60 kg và 158 cm: 158 × 158 = 24.964; 600.000 : 24.964 xấp xỉ 24,0, đúng bằng cách tính theo mét.
Nên làm tròn BMI đến mấy chữ số?
Một chữ số thập phân là đủ, và chỉ làm tròn ở bước cuối. Giữ hai, ba chữ số không làm kết quả chính xác hơn, vì sai số của cân và thước ở nhà thường lớn hơn phần thập phân đó.
BMI tính ở nhà và ở phòng khám khác nhau thì tin số nào?
Số ở cơ sở y tế thường được đo bằng thước đứng và cân đã kiểm định, nên ổn định hơn. Chênh vài phần mười là bình thường; nếu chênh hơn một đơn vị, hãy kiểm lại chiều cao bạn dùng và giờ cân.
Có cần tính lại BMI mỗi ngày không?
Không cần. Cân nặng dao động trong ngày do nước, thức ăn và đi vệ sinh, nên BMI hằng ngày nhảy lên xuống mà không phản ánh thay đổi thật. Tính mỗi tháng một lần trong cùng điều kiện là đủ để thấy xu hướng.
Công thức BMI có dùng được cho trẻ em không?
Phép chia thì giống nhau, nhưng trẻ em và thiếu niên không đọc kết quả theo bảng ngưỡng của người lớn mà theo cách riêng của nhi khoa, có tính tới tuổi và giới. Việc này nên để bác sĩ nhi khoa thực hiện.