KhoiLuong.comKhối Lượng
Chỉ số cơ thể và sức khoẻ

Chỉ số cơ thể trước khi bắt đầu tập luyện: nên đo gì và khi nào hỏi trước

Trước khi tăng vận động nên đo cân, vòng eo, mạch lúc nghỉ làm mốc, ai nên hỏi nhân viên y tế trước, và cách đọc chỉ số sau vài tuần khi cân chưa nhúc nhích.

A Vietnamese man in sportswear sits cross-legged on a mat in a quiet gym corner checking the pulse at his wrist, side angle, face turned toward the wall, early morning light

Trước khi bắt đầu tập luyện hay tăng mức vận động, bạn nên ghi một bộ chỉ số mốc gồm cân nặng trung bình, vòng eo, mạch lúc nghỉ và vài quan sát về sức bền; và nên hỏi nhân viên y tế trước nếu từng đau ngực, chóng mặt hay khó thở khi gắng sức, đang điều trị bệnh tim mạch, huyết áp, đường huyết, hoặc lâu năm không vận động.

Bộ chỉ số mốc giúp bạn thấy thay đổi mà chiếc cân không cho thấy, vì trong vài tuần đầu cân thường không đổi nhiều trong khi vòng eo, mạch lúc nghỉ hay sức bền đã khác. Bài này không đưa giáo án tập; phần đó thuộc về huấn luyện viên và người hướng dẫn tập. Ở đây chỉ bàn chuyện đo: đo gì, đo thế nào, ai nên hỏi trước, và đọc các con số sau vài tuần ra sao.

Vì sao nên đo chỉ số trước khi bắt đầu

Lý do đầu tiên là để có điểm so. Không có mốc ban đầu, sau hai tháng bạn chỉ có cảm giác "hình như khoẻ hơn" hoặc "chẳng thay đổi gì". Có mốc, bạn thấy vòng eo bớt vài centimet, mạch lúc nghỉ chậm lại vài nhịp, quãng đi bộ quen thuộc đỡ mệt hơn, kể cả khi cân gần như đứng yên.

Lý do thứ hai là an toàn. Việc ngồi xuống ghi các chỉ số là dịp tự hỏi mình vài câu: mình có đang điều trị bệnh gì không, có từng thấy đau ngực hay khó thở khi gắng sức không. Nếu có, đó là lúc nên hỏi nhân viên y tế trước khi tăng vận động, thay vì sau khi đã gặp chuyện.

Lý do thứ ba là giữ động lực bằng thông tin thật. Nhiều người bỏ tập sau vài tuần vì cân không giảm. Thật ra cân trong những tuần đầu chịu ảnh hưởng của nước và thức ăn, đôi khi còn nhích lên một chút. Khi có các chỉ số khác để đối chiếu, bạn ít bị một con số đánh lừa.

Bộ chỉ số mốc nên ghi

Không cần thiết bị đặc biệt. Một chiếc cân, một thước dây và đồng hồ có kim giây là đủ. Ghi tất cả trong cùng một tuần, cùng điều kiện.

Chỉ sốCách đoGhi kèmĐo lại sau
Cân nặngBa buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, lấy trung bìnhQuần áo, giờ cânMỗi tuần, so trung bình tháng
Vòng eoGiữa xương sườn cuối và mào chậu, cuối thì thở ra, đo hai lầnChỗ đặt thướcMỗi bốn tuần
Vòng hôngChỗ mông nở nhất, thước nằm ngangĐứng khép chânMỗi bốn tuần
Mạch lúc nghỉNgay sau khi thức dậy, còn nằm, đếm 30 giây nhân 2Đêm trước ngủ có đủ khôngBa buổi sáng mỗi bốn tuần
Quan sát sức bềnMột quãng đi bộ hay số tầng cầu thang quen thuộc, mức mệt từ 1 đến 10Thời tiết, giờ điMỗi bốn tuần
Ghi chú sức khoẻBệnh đang điều trị, thuốc đang dùng, chỗ đau khớpNgày ghiKhi có thay đổi

Ảnh chụp toàn thân trong cùng bộ đồ, cùng góc, cùng ánh sáng cũng là một cách theo dõi nhiều người thấy hữu ích. Nếu ảnh khiến bạn lo lắng hay tự chê mình, cứ bỏ qua phần này.

Đếm mạch lúc nghỉ cho đúng

Mạch lúc nghỉ là số nhịp tim mỗi phút khi cơ thể hoàn toàn thư giãn. Với người tập đều, con số này thường chậm dần theo thời gian. Cách đếm như sau.

  1. Chọn thời điểm. Ngay sau khi thức dậy buổi sáng, trước khi ngồi dậy, uống cà phê hay xem điện thoại.
  2. Tìm mạch. Đặt hai đầu ngón trỏ và ngón giữa lên mặt trong cổ tay, phía ngón cái, ấn nhẹ tới khi cảm thấy nhịp đập. Không dùng ngón cái vì ngón cái có mạch riêng.
  3. Đếm 30 giây. Nhìn đồng hồ có kim giây, đếm số nhịp trong 30 giây. Ví dụ đếm được 36 nhịp.
  4. Nhân 2. 36 × 2 = 72 nhịp mỗi phút.
  5. Làm ba buổi sáng. Ví dụ 72, 70 và 74. Trung bình: (72 + 70 + 74) ÷ 3 = 216 ÷ 3 = 72 nhịp mỗi phút. Đây là mốc của bạn.
  6. Ghi chú điều bất thường. Nếu bạn cảm thấy nhịp không đều, có những nhịp hẫng hoặc dồn dập, hãy ghi lại và hỏi nhân viên y tế.

Đồng hồ thông minh cũng đo mạch lúc nghỉ, và con số đó dùng được để theo dõi xu hướng nếu bạn đeo cùng một chiếc. Mạch lúc nghỉ thay đổi theo giấc ngủ, căng thẳng, cà phê, đang ốm, nên đừng đọc một buổi sáng riêng lẻ.

Ai nên hỏi nhân viên y tế trước khi tăng vận động

Phần lớn người lớn khoẻ mạnh có thể bắt đầu đi bộ hay vận động nhẹ mà không cần khám riêng. Nhưng bạn nên hỏi nhân viên y tế trước nếu:

  • Từng thấy đau, tức ngực, chóng mặt, ngất hay khó thở bất thường khi gắng sức.
  • Đang điều trị bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường hay bệnh hô hấp mạn tính.
  • Đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng tới nhịp tim, huyết áp hay đường huyết.
  • Vừa phẫu thuật, vừa ốm nặng hoặc đang hồi phục sau chấn thương.
  • Có đau khớp, đau lưng kéo dài làm hạn chế đi lại.
  • Đang mang thai hoặc mới sinh; trường hợp này theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
  • Đã nhiều năm gần như không vận động và muốn bắt đầu với cường độ cao.
  • Mạch lúc nghỉ thường xuyên rất nhanh, rất chậm hoặc không đều khi tự đếm.

Câu hỏi nên mang theo: với tình trạng của mình, có loại vận động nào cần tránh, có dấu hiệu nào khi tập thì phải dừng ngay, và có cần đo gì thêm trước khi bắt đầu không. Khi đang tập mà thấy đau ngực, khó thở dữ dội hay choáng váng, hãy dừng lại và tìm trợ giúp y tế ngay.

Đọc chỉ số sau tám tuần: ví dụ của chị Duyên

Chị Duyên cao 1,60 m, bắt đầu đi bộ nhanh đều đặn. Mốc ban đầu: cân trung bình 62 kg, vòng eo 86 cm, mạch lúc nghỉ trung bình 78 nhịp mỗi phút. Sau tám tuần: 61,6 kg, vòng eo 83 cm, mạch 74.

  1. Cân nặng. 62 − 61,6 = 0,4 kg. 0,4 ÷ 62 ≈ 0,0065, tức khoảng 0,65%, nhỏ hơn mức dao động thường gặp trong một tuần. Nhìn riêng cân, chị sẽ nghĩ không có gì thay đổi.
  2. Vòng eo. Giảm 86 − 83 = 3 cm. Tỷ lệ eo trên chiều cao từ 86 ÷ 160 = 0,5375, khoảng 0,54, xuống 83 ÷ 160 ≈ 0,519, khoảng 0,52.
  3. Mạch lúc nghỉ. Chậm đi 78 − 74 = 4 nhịp mỗi phút, đo cùng cách, cùng giờ.
  4. BMI. 1,60 × 1,60 = 2,56. Trước: 62 ÷ 2,56 ≈ 24,22. Sau: 61,6 ÷ 2,56 ≈ 24,06. Gần như không đổi.
  5. Đọc tổng thể. Cân và BMI đứng yên, nhưng vòng eo và mạch lúc nghỉ cùng thay đổi theo một hướng. Ba chỉ số đo bằng ba cách khác nhau cùng kể một câu chuyện thì đáng tin hơn một chỉ số đơn lẻ.

Ví dụ này không hứa hẹn ai cũng thay đổi như vậy. Mỗi người khác nhau, và có người thay đổi chậm hơn. Mục đích chỉ là cho thấy nếu chỉ ghi cân nặng, bạn có thể bỏ lỡ những thay đổi đang diễn ra.

Tình huống giả định: ông Bình muốn chạy bộ cùng con

Ông Bình 60 tuổi, cao 1,66 m, nặng 74 kg, đã khoảng mười năm không vận động gì ngoài việc đi chợ. Con trai rủ ông chạy bộ mỗi sáng ở công viên. Trước khi bắt đầu, ông ghi các chỉ số mốc: cân trung bình 74 kg, BMI 74 ÷ (1,66 × 1,66) = 74 ÷ 2,7556 ≈ 26,85, vòng eo 97 cm, tỷ lệ eo trên chiều cao 97 ÷ 166 ≈ 0,58, mạch lúc nghỉ trung bình ba buổi sáng 84 nhịp mỗi phút.

Khi ghi phần sức khoẻ, ông nhớ ra mình đang uống thuốc huyết áp hai năm nay, và năm ngoái có lần leo dốc thấy tức ngực, nghỉ một lúc thì hết nên không kể với ai. Hai dòng ghi chú này đưa ông vào nhóm nên hỏi nhân viên y tế trước khi tăng vận động.

Ông mang trang ghi chỉ số tới buổi tái khám huyết áp và kể lại chuyện tức ngực. Nhân viên y tế hỏi thêm, khám và hẹn một số kiểm tra trước khi ông bắt đầu. Ông vẫn đi bộ chậm cùng con trong lúc chờ. Việc ghi chỉ số mốc không chỉ cho ông điểm để so sau này, mà còn khiến ông nhớ ra một điều quan trọng lẽ ra đã bị bỏ qua.

Những lỗi hay gặp khi đọc chỉ số trong thời gian tập

Chỉ nhìn cân nặng. Cân là chỉ số chậm và nhiều nhiễu nhất trong vài tuần đầu. Đọc cùng vòng eo và mạch lúc nghỉ sẽ công bằng hơn với công sức bạn bỏ ra.

Cân ngay sau buổi tập. Sau khi ra nhiều mồ hôi, cân có thể nhẹ đi tạm thời vài lạng tới hơn một ký vì mất nước. Con số này sẽ hồi lại khi bạn uống nước, không phải mỡ đã mất.

Tin tỷ lệ mỡ trên cân điện tử nhảy từng ngày. Tỷ lệ mỡ đo bằng dòng điện nhỏ thay đổi theo lượng nước trong cơ thể. Sau buổi tập hay khi uống nhiều nước, con số nhảy lên xuống mà không phản ánh thay đổi thật.

Đo vòng eo khác chỗ so với mốc. Nếu lần đầu đo ở điểm giữa sườn và hông, lần sau đo ngang rốn, chênh lệch có thể lớn hơn mức thay đổi thật. Ghi rõ chỗ đặt thước ngay từ lần đầu.

Đếm mạch sau khi đã uống cà phê. Cà phê, trà đặc và việc vừa đi lại làm mạch nhanh hơn. Mạch lúc nghỉ chỉ so được khi đo ở cùng thời điểm, trước mọi hoạt động trong ngày.

Đo quá dày. Đo vòng eo mỗi ngày không cho thêm thông tin mà chỉ thêm nhiễu. Bốn tuần một lần là nhịp hợp lý cho phần lớn người lớn.

Câu hỏi thường gặp

Có cần đi khám trước khi bắt đầu tập thể dục không?

Phần lớn người lớn khoẻ mạnh bắt đầu với vận động nhẹ như đi bộ mà không cần khám riêng. Nên hỏi nhân viên y tế trước nếu bạn đang điều trị bệnh tim mạch, huyết áp, đường huyết, từng đau ngực hay khó thở khi gắng sức, hoặc lâu năm không vận động.

Mạch lúc nghỉ đếm thế nào cho đúng?

Đếm ngay sau khi thức dậy, còn nằm, đặt hai ngón tay lên mặt trong cổ tay phía ngón cái, đếm số nhịp trong 30 giây rồi nhân 2. Làm ba buổi sáng và lấy trung bình để có con số mốc đáng tin.

Tập mấy tuần mà cân không giảm có phải là không hiệu quả không?

Không hẳn. Trong vài tuần đầu cân chịu ảnh hưởng nhiều của nước và thức ăn, và thay đổi thường thấy ở vòng eo, mạch lúc nghỉ hay sức bền trước. Hãy so các chỉ số mốc sau bốn đến tám tuần thay vì nhìn cân mỗi ngày.

Bao lâu nên đo lại các chỉ số mốc?

Cân nặng có thể ghi mỗi tuần và xem trung bình tháng. Vòng eo, vòng hông và mạch lúc nghỉ đo lại mỗi bốn tuần là đủ để thấy xu hướng mà không bị nhiễu bởi dao động hằng ngày.

Đồng hồ thông minh đo mạch lúc nghỉ có dùng được không?

Dùng được để theo dõi xu hướng nếu bạn đeo cùng một chiếc và đeo đúng cách. Con số tuyệt đối có thể lệch so với đếm tay, nên đừng so số của đồng hồ với số đếm tay hay với đồng hồ của người khác.

Khi đang tập thấy khó thở và tức ngực thì phải làm gì?

Dừng tập ngay, ngồi nghỉ và tìm trợ giúp y tế nếu triệu chứng không hết nhanh hoặc nặng lên. Đừng cố tập tiếp. Sau đó hãy kể lại chi tiết với nhân viên y tế trước khi quay lại tập luyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138