Hai người cùng cân nặng có thể trông khác hẳn vì cân chỉ đo khối lượng, còn dáng người phụ thuộc vào thể tích và vị trí của từng thành phần: mỡ chiếm chỗ nhiều hơn khối không mỡ, mỡ dồn ở bụng hay ở hông, khung xương rộng hay hẹp, chân dài hay thân dài. Một ký mỡ có thể tích khoảng 1,11 lít, một ký khối không mỡ chỉ khoảng 0,91 lít.
Câu đùa "một ký mỡ và một ký cơ, cái nào nặng hơn" có đáp án rõ: nặng bằng nhau. Khác biệt nằm ở chỗ chúng chiếm bao nhiêu chỗ và nằm ở đâu. Phần dưới tính thử thể tích của hai người cùng cân và chỉ ra các chỉ số bắt được khác biệt mà cân không thấy.
Mật độ: vì sao mỡ chiếm chỗ hơn
Mật độ là khối lượng trên một đơn vị thể tích. Trong các mô hình đo thành phần cơ thể, mô mỡ được coi có mật độ khoảng 0,90 kg mỗi lít, còn khối không mỡ khoảng 1,10 kg mỗi lít. Đảo ngược lại: một ký mỡ chiếm khoảng 1 ÷ 0,90 ≈ 1,11 lít, một ký khối không mỡ chiếm khoảng 1 ÷ 1,10 ≈ 0,91 lít.
Chênh lệch giữa 1,11 và 0,91 lít, khoảng 0,2 lít mỗi ký, nghe nhỏ. Nhưng khi chênh lệch thành phần lên tới chục ký, tổng thể tích chênh vài lít, đủ để quần áo vừa hay chật thấy rõ. Đó cũng là lý do mỡ nổi trong nước còn cơ thì chìm, và là nguyên lý của phương pháp cân dưới nước.
Lưu ý: các con số mật độ là giá trị trung bình dùng trong mô hình, đủ tốt để hiểu vấn đề, không dùng để tính chính xác cho từng người. Cơ, xương và nội tạng mỗi loại có mật độ riêng; gộp chung thành "khối không mỡ" là một phép đơn giản hoá.
Ví dụ tính thể tích của hai người cùng 65 kg
Giả sử hai người cùng nặng 65 kg. Người A có 15% mỡ, người B có 32% mỡ. Dùng hệ số 1,11 lít mỗi ký mỡ và 0,91 lít mỗi ký khối không mỡ:
| Bước | Người A (15% mỡ) | Người B (32% mỡ) |
|---|---|---|
| Khối mỡ | 65 × 0,15 = 9,75 kg | 65 × 0,32 = 20,8 kg |
| Khối không mỡ | 65 − 9,75 = 55,25 kg | 65 − 20,8 = 44,2 kg |
| Thể tích mỡ | 9,75 × 1,11 ≈ 10,82 lít | 20,8 × 1,11 ≈ 23,09 lít |
| Thể tích không mỡ | 55,25 × 0,91 ≈ 50,28 lít | 44,2 × 0,91 ≈ 40,22 lít |
| Tổng thể tích | ≈ 61,10 lít | ≈ 63,31 lít |
Người B chiếm nhiều hơn người A khoảng 63,31 − 61,10 = 2,21 lít, tức khoảng 3,6%. Con số này chưa kể không khí trong phổi và ruột, nhưng đủ để thấy cùng một con số trên cân có thể ứng với hai thân hình có kích thước khác nhau. Phần chênh lệch không phân bố đều: nó nằm ở nơi mỡ tích tụ nhiều nhất, khiến khác biệt nhìn bằng mắt còn rõ hơn con số phần trăm.
Mỡ nằm ở đâu quan trọng không kém mỡ bao nhiêu
Tích ở vùng bụng. Khi mỡ dồn nhiều ở bụng, cả dưới da lẫn trong ổ bụng, vòng eo lớn dần trong khi tay chân không đổi. Kiểu phân bố này gặp nhiều hơn ở nam giới và ở nữ giới sau mãn kinh.
Tích ở hông và đùi. Mỡ dưới da ở hông, mông, đùi gặp nhiều hơn ở nữ giới trong tuổi sinh sản. Vòng hông lớn, vòng eo tương đối nhỏ.
Phân bố đều. Một số người tích mỡ khá đều khắp cơ thể, dáng thay đổi chậm và đồng đều khi cân nặng thay đổi.
Mỡ ít nhưng nằm sâu. Có người tay chân thon, vòng hông nhỏ, nhưng bụng chắc và nhô vì mỡ trong ổ bụng. Nhìn tổng thể có vẻ gọn, chỉ vòng eo mới bắt được. Đây là kiểu phân bố mà cân nặng và BMI dễ bỏ sót nhất, và cũng là lý do một người cân nặng bình thường vẫn được khuyên đo vòng eo khi khám định kỳ.
Ý nghĩa với việc đo. Cùng tỷ lệ mỡ, kiểu phân bố khác nhau cho vòng eo khác nhau. Đó là lý do nhân viên y tế đo vòng eo bên cạnh cân nặng và tỷ lệ mỡ. Đây là chuyện đo lường, không phải chuyện kiểu dáng nào đẹp hơn.
Khung xương, tỷ lệ cơ thể và chiều cao
Ngoài mỡ và cơ, phần "khung" cũng góp vào dáng người. Bề rộng vai, bề rộng khung chậu, cổ tay to hay nhỏ phần lớn do di truyền và không thay đổi ở tuổi trưởng thành. Hai người cùng cao 1,60 m, cùng 55 kg, người có khung chậu rộng sẽ có vòng hông lớn hơn dù thành phần cơ thể giống nhau.
Tỷ lệ giữa chiều dài chân và chiều dài thân cũng làm thị giác "đọc" cân nặng khác nhau. Cùng chiều cao, người có thân dài và chân ngắn hơn trông đậm hơn, vì phần lớn khối lượng dồn vào vùng thân. Chiều cao ngồi, tức từ mặt ghế tới đỉnh đầu, là số đo mà một số nơi dùng để thấy khác biệt này.
Cách ước lượng khung xương ở nhà mà nhiều người biết là đo vòng cổ tay hoặc vòng ngón cái và ngón giữa quanh cổ tay. Cách này chỉ cho cảm nhận thô; các bảng phân loại khung xương nhỏ, vừa, lớn theo vòng cổ tay khác nhau giữa tài liệu, nên dùng nó như thông tin tham khảo, không như một con số để so với người khác.
Chỉ số nào bắt được khác biệt mà cân không thấy
Nếu mục đích là hiểu vì sao mình và người khác cùng cân mà khác dáng, hoặc vì sao mình cân không đổi mà quần áo vừa hơn, đây là những gì nên đo thêm:
| Chỉ số | Bắt được gì | Cách đo ở nhà |
|---|---|---|
| Cân nặng, BMI | Không phân biệt mỡ và cơ, không biết mỡ ở đâu | Cân, thước đo chiều cao |
| Tỷ lệ mỡ | Tỷ lệ mỡ và khối không mỡ | Cân trở kháng, thước kẹp, công thức thước dây |
| Vòng eo | Mỡ dồn ở bụng | Thước dây quanh điểm giữa sườn cuối và xương hông |
| Tỷ lệ eo trên hông | Kiểu phân bố mỡ thân trên hay thân dưới | Chia vòng eo cho vòng hông |
| Vòng đùi, vòng cánh tay | Thay đổi cục bộ | Thước dây ở điểm đánh dấu cố định |
| Ảnh chụp cùng góc, cùng ánh sáng | Thay đổi hình dáng tổng thể | Điện thoại cố định trên giá, mỗi tháng một lần |
Không cần đo tất cả. Với đa số người, ba con số cân nặng, vòng eo và vòng hông, ghi mỗi tháng một lần vào cùng một ngày, đã đủ để thấy dáng người thay đổi theo hướng nào.
Nước, hơi và thời điểm: dáng đổi ngay trong ngày
Buổi sáng và buổi tối. Sau một ngày ăn uống, đứng và đi lại, vòng bụng buổi tối thường lớn hơn buổi sáng một hai centimét do thức ăn, nước và hơi trong ruột. Cân cũng nặng hơn. Không có thay đổi nào về mỡ trong vài giờ đó.
Bữa ăn mặn hoặc nhiều tinh bột. Cơ thể giữ thêm nước, mặt và tay chân có thể hơi đầy lên vào sáng hôm sau. Trong một hai ngày, lượng nước này tự điều chỉnh.
Ngồi lâu, đứng lâu. Dịch dồn xuống chân sau chuyến xe dài hay ca làm đứng nhiều giờ khiến bắp chân, cổ chân to hơn. Gác chân nghỉ ngơi thì giảm.
Chu kỳ kinh nguyệt. Nhiều phụ nữ thấy bụng, ngực và cân thay đổi theo chu kỳ do nước và hơi. So số đo ở cùng thời điểm trong chu kỳ sẽ công bằng hơn.
Cách đo để công bằng. Muốn so dáng giữa các tháng, đo vào cùng buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, cùng tư thế. Một số đo chụp lúc tối sau bữa liên hoan không nói gì về thành phần cơ thể.
Tình huống giả định: hai chị em cùng 58 kg
Chị Trang và em gái Thư cùng cao 1,60 m, cùng nặng 58 kg, BMI cùng là 58 ÷ (1,60 × 1,60) = 58 ÷ 2,56 ≈ 22,7. Thư hay mặc vừa cỡ quần nhỏ hơn chị một số và thắc mắc vì sao.
Cân trở kháng ở nhà báo Thư 24% mỡ, Trang 31% mỡ. Khối mỡ: Thư 58 × 0,24 = 13,92 kg, Trang 58 × 0,31 = 17,98 kg, chênh khoảng 4 kg. Thể tích mỡ chênh khoảng 4,06 × 1,11 ≈ 4,5 lít, trong khi khối không mỡ của Thư nhiều hơn 4,06 kg, chiếm thêm khoảng 4,06 × 0,91 ≈ 3,7 lít. Tổng cộng thân hình Trang lớn hơn khoảng 0,8 lít, chủ yếu ở vùng bụng và đùi, nơi mỡ của Trang tích tụ.
Kết luận: hai chị em không ai "chuẩn" hơn ai, chỉ khác thành phần và khác cách phân bố. Nếu Trang muốn theo dõi, con số đáng quan tâm là vòng eo và xu hướng tỷ lệ mỡ qua thời gian, không phải so cỡ quần với em.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Dáng người thay đổi theo tuổi, theo mức vận động và theo các giai đoạn như sau sinh hay mãn kinh là điều bình thường. Tuy vậy, có những thay đổi nên đi khám: vòng eo tăng nhanh trong khi tay chân gầy đi, bụng to lên nhanh kèm khó chịu, mặt hoặc chân phù, hay sụt cân không rõ lý do. Những thay đổi này cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự giải thích bằng chuyện mỡ và cơ.
Một điểm nữa ít được nói tới: so sánh cơ thể mình với người khác dễ thành thói quen gây căng thẳng. Nếu bạn thấy mình thường xuyên soi gương, cân đo, so dáng với người khác tới mức lo âu, bỏ bữa hay tránh gặp gỡ, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Các chỉ số trong bài là công cụ để hiểu cơ thể, không phải thước đo giá trị của một người.
Khi đi khám, nên mang theo các số đo theo thời gian: cân nặng, vòng eo, vòng hông, tỷ lệ mỡ nếu có, kèm ngày đo. Câu nên hỏi: "Những thay đổi về số đo này của mình có cần kiểm tra thêm gì không?".
Câu hỏi thường gặp
Một ký mỡ và một ký cơ cái nào nặng hơn?
Nặng bằng nhau, cùng một ký. Khác biệt nằm ở thể tích: một ký mỡ chiếm khoảng 1,11 lít, một ký khối không mỡ khoảng 0,91 lít, nên cùng cân nặng, người nhiều mỡ hơn sẽ có kích thước lớn hơn.
Cân không đổi mà quần áo rộng ra là vì sao?
Có thể khối mỡ giảm trong khi khối không mỡ tăng tương ứng, nên tổng cân giữ nguyên nhưng thể tích nhỏ lại. Cũng có thể do nước hoặc hơi trong ruột. Theo dõi vòng eo và vòng hông vài tháng sẽ rõ hơn.
BMI giống nhau thì dáng có giống nhau không?
Không nhất thiết. BMI chỉ dùng cân nặng và chiều cao, không biết mỡ hay cơ, không biết mỡ nằm ở đâu, không biết khung xương rộng hẹp. Hai người cùng BMI có thể có vòng eo chênh nhau cả chục centimét.
Khung xương to có làm cân nặng cao hơn nhiều không?
Có ảnh hưởng nhưng không nhiều như nhiều người nghĩ. Khoáng chất xương chỉ chiếm vài ký của cân nặng; khung xương to chủ yếu ảnh hưởng tới số đo vòng vai, vòng hông và cách dáng người hiện ra.
Có nên so tỷ lệ mỡ của mình với người khác không?
Không nên, vì giới tính, tuổi, thiết bị và thời điểm đo đều làm con số khác nhau. Chỉ số có ý nghĩa nhất là của chính bạn qua thời gian, đo cùng điều kiện, cùng thiết bị.
Muốn biết dáng thay đổi thế nào thì đo chỉ số nào là đủ?
Với đa số người, cân nặng, vòng eo và vòng hông ghi mỗi tháng một lần là đủ. Nếu có cân trở kháng, thêm tỷ lệ mỡ đo cùng giờ buổi sáng. Ảnh chụp cùng góc mỗi tháng cũng giúp thấy thay đổi tổng thể.