KhoiLuong.comKhối Lượng
Năng lượng cơ bản và tổng năng lượng

Đo năng lượng lúc nghỉ bằng máy: đo nhiệt lượng gián tiếp khác công thức thế nào

Đo nhiệt lượng gián tiếp tính năng lượng lúc nghỉ từ oxy hít vào và CO2 thở ra. Nguyên lý, công thức Weir có ví dụ, chuẩn bị trước khi đo và đọc kết quả.

A Vietnamese middle-aged woman resting on an examination bed with a clear breathing hood over her head in a quiet clinic measuring station, nurse seen from behind, soft white light

Đo nhiệt lượng gián tiếp là cách đo năng lượng lúc nghỉ bằng máy: thiết bị đo lượng oxy cơ thể hít vào và khí cacbonic thở ra trong khi bạn nằm yên, rồi quy ra kcal theo công thức Weir. Đây là cách xác định năng lượng lúc nghỉ sát thực tế hơn mọi công thức ước tính dựa trên cân nặng, chiều cao, tuổi.

Phương pháp này thường có ở một số cơ sở y tế, bệnh viện và cơ sở nghiên cứu dinh dưỡng, dùng khi nhân viên y tế thấy công thức không đủ tin cậy cho trường hợp cụ thể. Bài này giải thích nguyên lý, tính tay một ví dụ bằng công thức Weir, những gì cần chuẩn bị trước khi đo để kết quả có nghĩa, và cách đặt con số đo được cạnh con số công thức.

Nguyên lý: vì sao đo khí thở lại ra năng lượng

Cơ thể tạo năng lượng bằng cách "đốt" chất bột đường, chất béo và chất đạm với oxy, tạo ra khí cacbonic, nước và nhiệt. Mỗi lít oxy dùng vào quá trình này giải phóng một lượng năng lượng khá ổn định, chỉ thay đổi chút ít tuỳ cơ thể đang dùng chủ yếu chất gì. Vì vậy, nếu đo được chính xác lượng oxy dùng và lượng khí cacbonic thải ra trong một khoảng thời gian, ta suy ra được năng lượng cơ thể đang dùng.

Gọi là gián tiếp vì không đo nhiệt trực tiếp. Cách đo nhiệt lượng trực tiếp đòi hỏi đặt người trong một buồng kín cách nhiệt và đo toàn bộ nhiệt toả ra — rất tốn kém, chủ yếu dùng trong nghiên cứu. Đo gián tiếp đơn giản hơn nhiều, chỉ cần thu khí thở qua mặt nạ, ống ngậm hoặc một chiếc chụp trong suốt trùm đầu.

Kết quả phản ánh năng lượng tại thời điểm đo. Nếu đo đúng điều kiện chuẩn — sáng sớm, nhịn ăn, nằm nghỉ — thì nó gần với BMR; nếu điều kiện lỏng hơn, nó gần với RMR. Cơ sở đo sẽ ghi rõ điều kiện.

Tính tay bằng công thức Weir: một ví dụ

Công thức Weir rút gọn, phổ biến nhất: năng lượng (kcal/phút) = 3,941 × VO2 + 1,106 × VCO2, trong đó VO2 là lít oxy dùng mỗi phút, VCO2 là lít khí cacbonic thải mỗi phút. Giả sử anh Minh đo được VO2 = 0,22 lít/phút, VCO2 = 0,18 lít/phút:

  1. Phần oxy: 3,941 × 0,22 = 0,86702 kcal/phút.
  2. Phần khí cacbonic: 1,106 × 0,18 = 0,19908 kcal/phút.
  3. Cộng lại: 0,86702 + 0,19908 = 1,0661 kcal/phút.
  4. Quy ra ngày: một ngày có 24 × 60 = 1.440 phút, nên 1,0661 × 1.440 = 1.535,184 kcal/ngày.
  5. Làm tròn: khoảng 1.535 kcal/ngày.

Để ý phần oxy chiếm phần lớn kết quả: 0,867 trên tổng 1,066 kcal/phút. Vì vậy sai số nhỏ khi đo oxy ảnh hưởng nhiều hơn sai số khi đo khí cacbonic. Máy đo tự tính các bước này; ví dụ tính tay chỉ để bạn hiểu con số trên phiếu kết quả từ đâu ra.

Mifflin-St Jeor ước tính anh Minh 1.547,5 kcal, chênh với số đo khoảng 12,3 kcal, tức khoảng 0,8%. Trường hợp này công thức rất sát; không phải ai cũng may như vậy.

Thương số hô hấp (RQ): con số đi kèm trên phiếu kết quả

Phiếu đo thường ghi thêm RQ (thương số hô hấp) hoặc RER, bằng VCO2 chia VO2. Với ví dụ trên, RQ = 0,18 ÷ 0,22 ≈ 0,82. RQ cho biết sơ bộ cơ thể đang dùng chủ yếu loại nhiên liệu nào:

RQGợi ý chungGhi chú
Gần 0,7Dùng nhiều chất béoThường thấy sau nhịn ăn lâu
Khoảng 0,8 đến 0,85Hỗn hợp các chấtThường gặp khi đo buổi sáng lúc đói
Gần 1,0Dùng nhiều chất bột đườngThường thấy sau bữa ăn giàu tinh bột
Nằm xa ngoài khoảng trênGợi ý điều kiện đo chưa chuẩnVí dụ thở gấp, rò khí, chưa nghỉ đủ

RQ chủ yếu giúp cơ sở đo kiểm chất lượng phép đo: nếu RQ bất thường, kỹ thuật viên có thể đề nghị đo lại. Đừng dùng RQ để tự kết luận cơ thể "đốt mỡ tốt" hay "kém"; con số thay đổi theo bữa ăn gần nhất và nhiều yếu tố khác.

Chuẩn bị trước khi đo để kết quả có nghĩa

Kết quả chỉ tốt bằng điều kiện đo. Mỗi cơ sở có hướng dẫn riêng và bạn nên làm theo đúng hướng dẫn đó; những nguyên tắc chung thường gặp gồm:

  • Nhịn ăn qua đêm theo thời gian cơ sở yêu cầu, thường đo vào buổi sáng.
  • Tránh cà phê, trà đặc và thuốc lá trước khi đo trong khoảng thời gian được dặn, vì chúng làm năng lượng lúc nghỉ tăng tạm thời.
  • Không tập nặng ngày hôm trước và buổi sáng đo; đi lại nhẹ nhàng tới nơi đo, tránh leo cầu thang vội.
  • Ngủ đủ đêm trước nếu có thể; báo cho kỹ thuật viên nếu đang sốt, đang ốm hay vừa ốm dậy.
  • Báo các thuốc đang dùng, vì một số thuốc ảnh hưởng nhịp tim và năng lượng; không tự ngừng thuốc để đi đo.
  • Mặc đồ thoải mái, nằm nghỉ yên tĩnh trong phòng có nhiệt độ dễ chịu trước khi bắt đầu.

Một buổi đo thường kéo dài vài chục phút, phần đầu để cơ thể ổn định được loại bỏ khỏi phép tính. Trong lúc đo bạn nằm yên, thở bình thường, không nói chuyện, không ngủ thiếp đi nếu được dặn như vậy.

Đặt số đo cạnh số công thức

Khi có số đo, người ta thường so với số dự đoán bằng công thức để xem chênh lệch bao nhiêu phần trăm: (số đo − số dự đoán) ÷ số dự đoán × 100. Hai ví dụ giả định:

NgườiĐo được (kcal)Mifflin-St Jeor (kcal)Chênh lệch
Anh Minh: VO2 0,22, VCO2 0,181.535,21.547,5(1.535,2 − 1.547,5) ÷ 1.547,5 ≈ −0,8%
Chị Lan: VO2 0,20, VCO2 0,160,96516 × 1.440 ≈ 1.389,81.251,5(1.389,8 − 1.251,5) ÷ 1.251,5 ≈ +11,1%

Với chị Lan: 3,941 × 0,20 = 0,7882; 1,106 × 0,16 = 0,17696; tổng 0,96516 kcal/phút; nhân 1.440 được 1.389,83 kcal. Số đo cao hơn công thức khoảng 11%, một mức chênh không hiếm. Cùng một công thức Mifflin-St Jeor, anh Minh gần như trùng số đo, chị Lan lệch hơn một phần mười — minh hoạ đúng điều công thức không biết trước được với từng người.

Diễn giải chênh lệch là việc của nhân viên y tế. Một con số đo lệch xa công thức có thể do thành phần cơ thể, do điều kiện đo, hoặc do tình trạng sức khoẻ cần xem xét thêm. Bản thân con số không phải chẩn đoán.

Đọc phiếu kết quả: những dòng thường gặp

Phiếu kết quả mỗi cơ sở trình bày khác nhau, nhưng thường có những dòng dưới đây. Biết mỗi dòng nghĩa là gì giúp bạn hỏi đúng chỗ khi trao đổi với nhân viên y tế:

  • REE hoặc RMR đo được (kcal/ngày): năng lượng lúc nghỉ quy ra cả ngày — con số chính của phép đo.
  • REE dự đoán: con số tính bằng một công thức (thường ghi tên công thức) để so sánh.
  • Tỷ lệ đo được so với dự đoán: thường ghi bằng phần trăm, ví dụ 111% nghĩa là đo cao hơn dự đoán 11%.
  • VO2 và VCO2 (ml hoặc lít mỗi phút): lượng oxy dùng và khí cacbonic thải, đầu vào của công thức Weir.
  • RQ hoặc RER: tỷ số VCO2 chia VO2, giúp kiểm chất lượng phép đo.
  • Thời gian đo và thời gian ổn định: cho biết bao nhiêu phút được dùng để tính, bao nhiêu phút đầu bị loại.
  • Ghi chú điều kiện: nhịn ăn bao lâu, có dùng cà phê, có tập trước đó không — nếu điều kiện không chuẩn, kết quả cần đọc thận trọng.

Nếu phiếu ghi đơn vị mililit mỗi phút, chia 1.000 để ra lít trước khi đưa vào công thức Weir. Ví dụ VO2 220 ml/phút là 0,22 lít/phút. Khi có điều gì không rõ, hỏi trực tiếp người đọc kết quả thay vì tự tra cứu và tự kết luận.

Ai thường được đo, và còn những thiết bị nào

Trong bệnh viện, đo nhiệt lượng gián tiếp hay được dùng cho người bệnh nặng, người cần nuôi dưỡng qua ống hoặc đường tĩnh mạch, người có thể trạng khác xa trung bình — những trường hợp mà công thức dễ sai và ăn thiếu hay thừa đều có hại. Ngoài bệnh viện, một số cơ sở dinh dưỡng đo cho người cần đánh giá năng lượng kỹ, theo chỉ định.

Bạn cũng có thể gặp thiết bị đo cầm tay ở phòng tập hay cơ sở chăm sóc sức khoẻ, thường chỉ đo oxy rồi giả định một RQ cố định. Loại này đơn giản hơn, độ tin cậy phụ thuộc nhiều vào thiết bị và cách đo; kết quả nên được đọc như một ước tính khá hơn công thức chứ không ngang với thiết bị đầy đủ ở cơ sở y tế.

Với người lớn khoẻ mạnh không có lý do sức khoẻ đặc biệt, công thức kết hợp theo dõi xu hướng cân nặng thường đủ dùng. Đo bằng máy không bắt buộc, và một lần đo cũng chỉ là ảnh chụp tại một thời điểm.

Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế

Chú Tâm 58 tuổi đang điều trị một bệnh mạn tính, cân nặng giảm dần dù chú nói ăn uống như cũ. Bác sĩ đề nghị đo năng lượng lúc nghỉ để biết nhu cầu thật. Chú băn khoăn có cần không, vì đã tự tính bằng công thức trên mạng. Câu trả lời: với người đang bệnh và sụt cân không rõ lý do, công thức dễ sai nhiều; số đo giúp bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh sát hơn. Chú chỉ cần chuẩn bị đúng hướng dẫn: nhịn ăn, nghỉ ngơi, báo thuốc đang dùng.

Nếu bạn tò mò muốn đo dù khoẻ mạnh, hãy hỏi cơ sở y tế: "Phép đo có cần thiết với trường hợp này không, chuẩn bị thế nào, và kết quả sẽ được dùng vào việc gì?" Nếu bạn thấy mình muốn đo đi đo lại để kiểm soát ăn uống chặt hơn, hoặc lo lắng nhiều về con số năng lượng, hãy cân nhắc trao đổi với cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Câu hỏi thường gặp

Đo nhiệt lượng gián tiếp có đau không?

Không đau. Bạn nằm yên, thở bình thường qua mặt nạ, ống ngậm hoặc một chiếc chụp trong suốt trùm đầu trong vài chục phút. Một số người thấy hơi bí hoặc khó chịu với mặt nạ; cứ báo kỹ thuật viên để được điều chỉnh.

Đo năng lượng lúc nghỉ có chính xác hơn công thức không?

Khi đo đúng điều kiện bằng thiết bị đầy đủ, kết quả sát thực tế hơn nhiều so với công thức dựa trên cân nặng, chiều cao, tuổi. Tuy vậy đó vẫn là ảnh chụp tại một thời điểm và phụ thuộc vào việc chuẩn bị trước khi đo.

Công thức Weir là gì?

Là công thức quy lượng oxy dùng và khí cacbonic thải ra thành năng lượng. Dạng rút gọn phổ biến là năng lượng (kcal/phút) = 3,941 × VO2 + 1,106 × VCO2, với VO2 và VCO2 tính bằng lít mỗi phút; nhân 1.440 để quy ra cả ngày.

Trước khi đo có được uống cà phê không?

Thường được dặn tránh cà phê, trà đặc và thuốc lá trong một khoảng thời gian trước khi đo, vì chúng làm năng lượng lúc nghỉ tăng tạm thời. Thời gian cụ thể tuỳ cơ sở đo; hãy làm đúng hướng dẫn được đưa.

RQ trên phiếu kết quả có ý nghĩa gì?

RQ là tỷ số giữa khí cacbonic thải ra và oxy dùng, gợi ý sơ bộ cơ thể đang dùng nhiều chất béo hay chất bột đường. Nó chủ yếu giúp kiểm chất lượng phép đo và thay đổi theo bữa ăn gần nhất, không dùng để tự đánh giá sức khoẻ.

Người khoẻ mạnh có cần đi đo không?

Thường không cần. Với người lớn khoẻ mạnh, công thức ước tính kết hợp theo dõi xu hướng cân nặng đủ dùng. Phép đo hữu ích nhất khi nhân viên y tế thấy công thức không đáng tin cho trường hợp cụ thể, ví dụ đang bệnh hoặc sụt cân không rõ lý do.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138