Nhẹ cân cũng là một chỉ số đáng để ý, vì cơ thể quá ít dự trữ mỡ và cơ có thể khó chống chọi khi ốm, khi phải nằm lâu hay khi ăn uống kém vài tuần. Nhưng không phải người gầy nào cũng có vấn đề: một người gầy ổn định từ trẻ, ăn ngủ tốt, sức lực bình thường khác hẳn một người vốn có cân nặng trung bình nay nhẹ dần mà không rõ lý do.
Điều quan trọng vì vậy không chỉ là con số hôm nay mà là con số này đã ở đó bao lâu và đi kèm điều gì. Phần dưới giải thích cách nhìn nhẹ cân bằng chỉ số, cách tính khoảng cách tới mốc BMI 18,5 của Tổ chức Y tế Thế giới, các chỉ số nên đọc thêm, và những trường hợp nên hỏi nhân viên y tế. Bài không đưa lộ trình tăng cân hay thực đơn; phần đó cần được tính riêng cho từng người.
Nhẹ cân khi nhìn bằng chỉ số là gì
Ở người lớn, mốc hay dùng nhất là BMI dưới 18,5 theo ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới, và mốc này cũng được giữ nguyên trong ngưỡng thường dùng cho người châu Á. Người có BMI dưới mốc này được xếp vào nhóm thiếu cân trong các khảo sát. Như mọi ngưỡng khác, đây là công cụ sàng lọc, không phải lời kết luận về sức khoẻ của từng người.
Một chỉ số khác hay được nhắc tới là sự thay đổi. Một người có BMI 20 nhưng đã giảm từ 23 trong vòng một năm mà không chủ ý có thể đáng chú ý hơn một người có BMI 18 ổn định suốt hai mươi năm. Vì vậy khi nói tới nhẹ cân, nhân viên y tế thường hỏi hai câu cùng lúc: bạn đang ở đâu, và bạn đã đi từ đâu tới đây.
Thêm một điều nữa là thành phần cơ thể. Hai người cùng 48 kg có thể một người có khối cơ chắc, sức lực tốt, người kia ít cơ, leo vài tầng cầu thang đã mệt. BMI không phân biệt được điều này, nên chỉ số chức năng như sức cầm nắm, khả năng đi lại và mức độ mệt mỏi cũng được xem kèm.
Với người nhẹ cân, sai số khi cân cũng đáng tính tới hơn. Một kg chênh do quần áo hay giờ cân chỉ là khoảng 1,4% với người 70 kg, nhưng là khoảng 2,2% với người 45 kg. Ở người cao 1,55 m, chừng đó đủ làm BMI đổi khoảng 0,4 điểm: 1,55 × 1,55 = 2,4025, và 1 ÷ 2,4025 ≈ 0,42. Vì vậy người gầy càng nên cân cùng giờ, cùng quần áo và lấy trung bình vài lần trước khi so với mốc.
Gầy ổn định khác nhẹ cân mới xuất hiện ra sao
Bảng so sánh dưới đây giúp bạn đặt mình hoặc người thân vào đúng nhóm trước khi lo. Đây là cách sắp xếp thông tin, không phải bảng chẩn đoán.
| Đặc điểm | Gầy ổn định từ lâu | Nhẹ cân mới xuất hiện hoặc đang giảm |
|---|---|---|
| Lịch sử cân nặng | Gần như không đổi qua nhiều năm | Trước đây nặng hơn rõ, giảm trong vài tháng đến một hai năm |
| Ăn uống | Ăn đều, cảm giác ngon miệng bình thường | Ăn ít đi, nhanh no, chán ăn hoặc ăn như cũ mà vẫn giảm |
| Sức lực | Làm việc, đi lại bình thường | Mệt nhanh, đi lại chậm hơn, khó làm việc nặng như trước |
| Gia đình | Cha mẹ, anh chị em cũng có dáng người mảnh | Không liên quan tới dáng người của gia đình |
| Đi kèm | Không có dấu hiệu gì khác | Có thể kèm sốt nhẹ, đổ mồ hôi đêm, thay đổi đại tiện, ho kéo dài |
| Nên làm gì | Tiếp tục theo dõi, nhắc trong lần khám định kỳ | Đặt lịch khám, mang theo các con số cân cũ |
Nhiều người rơi vào giữa hai cột: gầy từ lâu nhưng gần đây nhẹ thêm một chút. Khi không chắc mình ở cột nào, cách đơn giản là ghi cân ba buổi sáng mỗi tuần trong một tháng, rồi so với các con số cũ.
Ví dụ: tính khoảng cách tới mốc BMI 18,5 và mức thay đổi
Chị Ngọc cao 1,62 m, cân trung bình ba buổi sáng được 47 kg. Phiếu khám hai năm trước ghi 52 kg. Cách tính từng bước như sau.
- Tính BMI hiện tại. 1,62 × 1,62 = 2,6244. 47 ÷ 2,6244 ≈ 17,91, làm tròn 17,9, thấp hơn mốc 18,5.
- Tính cân nặng ứng với BMI 18,5. Nhân ngược: 18,5 × 2,6244 ≈ 48,55 kg. Với chiều cao của chị Ngọc, mốc 18,5 tương ứng khoảng 48,6 kg.
- Tính khoảng cách tới mốc. 48,55 − 47 = 1,55 kg. Chị Ngọc thấp hơn mốc khoảng 1,5 kg, một khoảng không lớn nếu chỉ nhìn con số này.
- Tính mức thay đổi so với hai năm trước. 52 − 47 = 5 kg. 5 ÷ 52 ≈ 0,096, tức khoảng 9,6% cân nặng trong hai năm.
- Đọc hai con số cùng nhau. Khoảng cách tới mốc thì nhỏ, nhưng mức giảm gần 10% trong hai năm thì đáng hỏi, nhất là nếu chị không chủ ý giảm.
Ví dụ này cho thấy vì sao không nên chỉ nhìn BMI. Nếu chị Ngọc đã nặng 47 kg suốt mười năm, câu chuyện khác hẳn. Chính dãy số theo thời gian, không phải một lần cân, quyết định mức độ đáng chú ý.
Vì sao cơ thể quá ít dự trữ cần được để ý
Ít dự trữ khi ốm. Khi bị một đợt sốt, tiêu chảy hay phải nằm viện, cơ thể dùng tới phần dự trữ năng lượng và đạm. Người có ít dự trữ có thể sụt thêm nhanh hơn và hồi phục chậm hơn.
Khối cơ thấp. Cân nặng thấp thường đi kèm khối cơ ít. Cơ không chỉ để vận động mà còn giúp giữ thăng bằng và hỗ trợ đi lại, nhất là khi lớn tuổi.
Xương. Cân nặng thấp kéo dài được nhắc tới trong các yếu tố mà nhân viên y tế xem khi đánh giá sức khoẻ xương. Đây là điều để hỏi, không phải điều để tự kết luận.
Chu kỳ kinh nguyệt. Ở phụ nữ, cân nặng quá thấp hoặc giảm nhanh đôi khi đi cùng kinh nguyệt thưa hoặc mất kinh. Đây là thay đổi nên mang đi hỏi, không nên chờ tự hết.
Mệt mỏi và sức tập trung. Ăn không đủ trong thời gian dài có thể làm người mệt, lạnh, khó tập trung. Những cảm giác này dễ bị coi là chuyện thường nên hay bị bỏ qua.
Quan niệm gầy là khoẻ. Trong nhiều gia đình, người gầy ít được hỏi han về sức khoẻ hơn người béo. Điều đó khiến những thay đổi ở người nhẹ cân dễ bị phát hiện muộn.
Những chỉ số nên đọc thêm khi BMI thấp
BMI thấp chỉ là điểm khởi đầu. Những thông tin dưới đây giúp bạn và nhân viên y tế hiểu con số đó rõ hơn, và phần lớn bạn có thể tự ghi ở nhà.
- Xu hướng cân nặng. Ít nhất ba lần cân buổi sáng mỗi tuần trong một tháng, cộng các con số cũ từ phiếu khám.
- Vòng cánh tay. Đo ở giữa đoạn từ đầu vai tới khuỷu tay, tay buông thõng. Con số này ít phụ thuộc vào nước và thức ăn trong bụng, hợp để xem xu hướng ở người gầy hoặc người lớn tuổi.
- Khả năng làm việc thường ngày. Leo một tầng cầu thang có phải dừng nghỉ không, mở nắp lọ có khó hơn trước không, đi bộ quãng quen thuộc có chậm hơn không.
- Ăn uống thực tế. Ghi lại vài ngày bạn ăn những bữa nào và ăn được bao nhiêu so với trước, không cần tính chi tiết.
- Các dấu hiệu đi kèm. Mệt, lạnh, rụng tóc nhiều, kinh nguyệt thay đổi, hay ốm vặt.
- Kết quả xét nghiệm. Nếu đã khám, công thức máu và một số chỉ số khác giúp người khám đánh giá dự trữ của cơ thể.
Không có mốc vòng cánh tay nào được đưa ra ở đây vì ngưỡng cho người lớn khác nhau giữa các tài liệu. Hãy dùng nó để so với chính mình theo thời gian.
Tình huống giả định: anh Khoa và ông Tư
Anh Khoa 28 tuổi, cao 1,75 m, nặng 55 kg. BMI: 1,75 × 1,75 = 3,0625; 55 ÷ 3,0625 ≈ 17,96, làm tròn 18,0. Anh gầy từ hồi đi học, bố anh cũng vậy, cân nặng mười năm nay gần như không đổi, anh đá bóng mỗi tuần và ăn ngủ bình thường. Anh nhắc chuyện này trong lần khám sức khoẻ ở công ty, được hỏi thêm vài câu và hẹn theo dõi trong lần khám năm sau.
Ông Tư 70 tuổi, cao 1,62 m, nặng 50 kg, BMI ≈ 19,1, tức vẫn trên mốc 18,5. Nhưng hai năm trước ông nặng 56 kg, giảm 6 kg, tức 6 ÷ 56 ≈ 10,7%. Ông ăn ít hơn, đi chợ về phải ngồi nghỉ, đứng dậy khỏi ghế thấp phải chống tay.
Nếu chỉ nhìn BMI, anh Khoa đáng lo hơn ông Tư. Nhưng khi nhìn xu hướng và các dấu hiệu đi kèm, ông Tư mới là người nên được đưa đi khám sớm. Hai trường hợp cho thấy BMI thấp không tự nó là vấn đề, và BMI trên mốc cũng không tự nó là sự yên tâm.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Bạn nên đặt lịch khám, hoặc đưa người thân đi khám, khi rơi vào một trong các trường hợp sau.
- Cân nặng giảm khoảng 5% trở lên trong 6 đến 12 tháng mà không chủ ý.
- BMI dưới 18,5 và cân nặng vẫn đang giảm.
- Nhẹ cân đi kèm mệt kéo dài, chán ăn, sốt nhẹ, đổ mồ hôi đêm hay thay đổi đại tiện.
- Kinh nguyệt thưa đi hoặc mất kinh cùng lúc với cân giảm.
- Người lớn tuổi nhẹ đi kèm đi lại chậm, hay ngã, ăn ít.
- Bạn đã cố ăn nhiều hơn trong vài tháng mà cân không thay đổi và bạn thấy lo.
- Bạn thấy sợ tăng cân, cố ăn rất ít hoặc có những thói quen ăn uống khiến mình khổ sở.
Ở trường hợp cuối, hãy nói chuyện với nhân viên y tế hoặc tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý; đây là chuyện có thể được hỗ trợ và không có gì đáng xấu hổ.
Câu hỏi thường gặp
BMI dưới 18,5 có phải là bệnh không?
Không. BMI dưới 18,5 là mốc sàng lọc cho biết cân nặng thấp so với chiều cao theo ngưỡng của quần thể. Nhiều người gầy ổn định từ lâu vẫn khoẻ. Điều cần xem là con số này có đang giảm không và có đi kèm dấu hiệu gì khác không.
Người gầy bẩm sinh có cần đi khám không?
Nếu cân nặng ổn định nhiều năm, ăn ngủ tốt và sức lực bình thường, bạn không cần đi khám riêng vì gầy. Hãy nhắc điều này trong lần khám sức khoẻ định kỳ và tiếp tục ghi cân vài lần mỗi tháng để phát hiện sớm nếu có thay đổi.
Làm sao biết mình gầy đi khi không có thói quen cân?
Quần áo rộng ra, phải siết thắt lưng thêm lỗ, nhẫn hay đồng hồ lỏng hơn, người quen nhận xét bạn gầy đi là những dấu hiệu gợi ý. Hãy tìm con số trong phiếu khám cũ để so và bắt đầu cân đều đặn từ bây giờ.
Cân nặng ứng với BMI 18,5 tính thế nào?
Lấy 18,5 nhân với bình phương chiều cao tính bằng mét. Ví dụ người cao 1,62 m: 1,62 × 1,62 = 2,6244, nhân 18,5 được khoảng 48,6 kg. Con số này chỉ là mốc tham khảo, không phải cân nặng bắt buộc phải đạt.
Người lớn tuổi nhẹ cân cần lưu ý gì thêm?
Ở người lớn tuổi, cân giảm thường đi kèm mất cơ, đi lại chậm và dễ ngã. Ngoài cân nặng, nên để ý việc ăn uống, sức đứng dậy khỏi ghế và đi bộ. Có thay đổi rõ trong vài tháng thì nên đưa đi khám.
Có nên tự uống sản phẩm tăng cân khi thấy mình gầy không?
Không nên tự dùng khi chưa biết vì sao mình nhẹ cân. Nếu cân đang giảm không rõ lý do, việc cần làm trước là đi khám để tìm hiểu nguyên nhân. Nhu cầu ăn uống phù hợp nên được nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng tính riêng.