KhoiLuong.comKhối Lượng
Tỷ lệ mỡ và khối cơ

Mất cơ khi lớn tuổi: cách theo dõi khối cơ và sức cơ ngay tại nhà

Khối cơ và sức cơ giảm dần theo tuổi, cân nặng có thể không đổi. Dấu hiệu đời thường, bốn phép đo tự làm tại nhà, cách ghi và đọc, lúc nào nên hỏi bác sĩ.

An elderly Vietnamese woman rises from a wooden chair in a quiet living room while her adult son stands nearby, seen from the side at seated height, soft afternoon light

Theo tuổi, khối cơ và sức cơ giảm dần, thường bắt đầu từ tuổi trung niên và rõ hơn sau sáu mươi; sức cơ thường giảm nhanh hơn khối cơ. Cân nặng có thể giữ nguyên vì mỡ chiếm dần chỗ của cơ, nên chỉ nhìn cân sẽ không thấy. Ở nhà, cách theo dõi thực tế nhất là ghi lại vài phép thử đơn giản: thời gian đứng lên ngồi xuống năm lần, tốc độ đi bộ một đoạn ngắn, vòng bắp chân và, nếu có dụng cụ, lực bóp tay.

Các phép thử này không dùng để tự chẩn đoán. Khi khối cơ và sức cơ thấp tới mức nhất định, bác sĩ có thể dùng thuật ngữ "thiểu cơ", nhưng việc đó cần đánh giá đủ các tiêu chí và đối chiếu ngưỡng phù hợp. Mục đích của bài là giúp bạn và gia đình có số liệu đều đặn để mang tới buổi khám.

Mất cơ theo tuổi diễn ra thế nào

Cơ xương được cơ thể liên tục xây và phá. Ở tuổi trẻ, hai quá trình này cân bằng, hoặc nghiêng về xây khi có vận động. Theo tuổi, nhiều yếu tố làm cán cân nghiêng dần về phía mất: nội tiết thay đổi, ít vận động hơn, ăn kém đi, các đợt ốm hoặc nằm lâu, số sợi thần kinh điều khiển cơ giảm. Kết quả là khối cơ giảm chậm qua từng năm.

Sức cơ, tức khả năng sinh lực, giảm còn nhanh hơn khối cơ, vì ngoài lượng cơ còn phụ thuộc vào chất lượng cơ và sự phối hợp thần kinh. Đó là lý do hai người có khối cơ tương đương trên phiếu đo nhưng một người leo cầu thang dễ dàng, người kia phải dừng lại nghỉ.

Một đợt nằm viện, gãy xương hay ốm nặng vài tuần có thể làm mất một lượng cơ đáng kể trong thời gian ngắn, và ở người lớn tuổi, lấy lại phần đã mất chậm hơn nhiều so với lúc trẻ. Vì thế, theo dõi sau các đợt ốm là thời điểm quan trọng. Hiểu đúng quá trình này giúp bạn không coi mọi sự yếu đi là "tại già" mà bỏ qua, cũng không hoảng hốt vì vài con số.

Vì sao cân nặng không báo được mất cơ

Ví dụ giả định: bác Toàn đo ở tuổi 60 và 70, cân nặng giữ nguyên 62 kg, tỷ lệ mỡ đo bằng cùng một phương pháp tăng từ 25% lên 32%. Tính lần lượt:

Đại lượngTuổi 60Tuổi 70Thay đổi
Cân nặng62 kg62 kg0
Khối mỡ62 × 0,25 = 15,5 kg62 × 0,32 = 19,84 kg+4,34 kg
Khối không mỡ62 − 15,5 = 46,5 kg62 − 19,84 = 42,16 kg−4,34 kg

Chiếc cân không ghi nhận điều gì trong mười năm, trong khi bác Toàn có thể đã mất hơn bốn ký khối không mỡ, phần lớn là cơ và nước trong cơ. Nếu chỉ dựa vào cân và BMI, gia đình sẽ nghĩ sức khoẻ của bác "giữ được phong độ". Thực tế, câu chuyện được kể rõ hơn qua sức cơ: bác bắt đầu phải vịn tay khi đứng dậy, đi chợ xách đồ mỏi hơn trước. Đó là lý do bài này đặt các phép thử sức cơ lên trước các con số trên cân.

Những dấu hiệu đời thường đáng ghi lại

Trước khi đo gì, nên để ý những thay đổi trong sinh hoạt. Không dấu hiệu nào tự nó nói lên điều gì, nhưng nếu xuất hiện nhiều cùng lúc hoặc nặng dần, đó là lý do đo và hỏi bác sĩ:

  • Đứng dậy khỏi ghế, khỏi giường phải chống tay hoặc lấy đà nhiều lần.
  • Leo một tầng cầu thang phải dừng nghỉ giữa chừng, trong khi trước đây không cần.
  • Mở nắp lọ, vặn vòi nước, xách túi đồ chợ thấy khó hơn rõ rệt.
  • Đi bộ chậm hơn những người đi cùng, hay bị bỏ lại phía sau.
  • Vấp ngã, hoặc suýt ngã, nhiều hơn trong vài tháng gần đây.
  • Quần áo rộng ra ở tay, đùi, bắp chân trong khi bụng không nhỏ đi.
  • Ăn kém đi, sụt cân không rõ lý do.

Ghi lại thời điểm bắt đầu thấy từng thay đổi và hoàn cảnh đi kèm, như sau một đợt ốm hay sau khi ít ra ngoài. Thông tin này giúp bác sĩ phân biệt mất cơ dần theo tuổi với những nguyên nhân khác cần xử lý riêng.

Bốn phép đo tự làm tại nhà

Các phép đo dưới đây đơn giản, nhưng an toàn đặt lên đầu: luôn có người thân đứng bên cạnh, ghế chắc có lưng tựa đặt sát tường, sàn khô, đi giày dép không trơn. Ai đang đau, chóng mặt, vừa ốm dậy thì để lần khác.

  1. Đứng lên ngồi xuống năm lần. Ngồi trên ghế cao vừa phải, khoanh hai tay trước ngực. Người thân bấm giờ từ lúc bắt đầu tới khi đứng thẳng lần thứ năm. Ghi số giây.
  2. Tốc độ đi bộ 4 mét. Đánh dấu một đoạn thẳng 4 mét trên sàn, đi với tốc độ thường ngày, bấm giờ đoạn đó. Tốc độ bằng 4 chia số giây. Ví dụ 4,4 giây thì 4 ÷ 4,4 ≈ 0,91 mét mỗi giây.
  3. Vòng bắp chân. Ngồi, bàn chân đặt phẳng, gối vuông góc. Quấn thước dây quanh chỗ to nhất của bắp chân, thước sát da nhưng không thít. Đo cả hai chân, ghi bên lớn hơn.
  4. Lực bóp tay. Cần một lực kế bóp tay. Ngồi thẳng, khuỷu tay gập vuông góc, bóp mạnh hết sức trong vài giây. Mỗi tay hai lần, ghi lần cao nhất.
  5. Ghi chép. Ghi ngày, giờ, kết quả từng phép, cùng ghi chú như "hôm nay hơi mệt". Lặp lại mỗi ba tháng, hoặc sớm hơn sau một đợt ốm.

Nhân viên y tế có ngưỡng tham chiếu cho từng phép đo, khác nhau theo giới tính, nhóm dân và dụng cụ. Bài không đưa các ngưỡng này để tránh việc tự so rồi tự kết luận; thứ bạn cần ở nhà là chuỗi số của chính mình qua thời gian.

Đọc kết quả: so với chính mình

Khi đã có vài lần đo, hãy nhìn theo hướng thay đổi. Bảng dưới gợi ý cách đọc từng chỉ số và những điều có thể làm số liệu sai lệch.

Phép đoXu hướng đáng chú ýDễ bị sai lệch bởi
Đứng lên ngồi xuống 5 lầnSố giây tăng dần qua các lần đoGhế cao thấp khác nhau, đau khớp gối, mệt hôm đó
Tốc độ đi 4 métSố mét mỗi giây giảm dầnSàn trơn, đi giày khác, cố đi nhanh hơn thường ngày
Vòng bắp chânNhỏ dần trong khi cân không đổiPhù chân làm vòng to giả; đo lệch chỗ
Lực bóp taySố ký giảm dầnĐổi lực kế, đổi tư thế, đau khớp tay
Cân nặng, tỷ lệ mỡCân đứng yên nhưng tỷ lệ mỡ tăng dầnNước trong cơ thể, giờ đo

Một lần đo xấu đi không nói lên điều gì; ba lần liên tiếp cùng một hướng thì đáng mang tới bác sĩ. Riêng vòng bắp chân, nếu chân phù, con số có thể to hơn thực tế và che mất việc cơ đang giảm, nên ghi chú cả tình trạng phù nếu có.

Những hoàn cảnh làm cơ mất nhanh hơn

Nằm lâu hoặc ít đi lại. Sau vài tuần nằm viện hay ở trong nhà vì ốm, cơ chân giảm rõ. Người lớn tuổi lấy lại chậm, nên đợt nằm càng dài càng cần được hướng dẫn vận động lại sớm.

Ăn kém kéo dài. Khi ăn ít, đặc biệt thiếu đạm, cơ thể có thể dùng chính cơ làm nguồn năng lượng và nguyên liệu. Sụt cân ở người lớn tuổi vì vậy thường kèm mất cơ, không chỉ mất mỡ.

Ốm cấp tính, viêm nhiễm. Các đợt sốt, viêm kéo dài làm tăng phá huỷ cơ. Đây là lúc nên theo dõi sát và hỏi bác sĩ về việc phục hồi.

Bệnh mạn tính. Một số bệnh tim, phổi, thận, nội tiết ảnh hưởng tới khối cơ. Người có bệnh nền nên trao đổi với bác sĩ điều trị về việc theo dõi khối cơ và sức cơ.

Ngủ kém, ít ra ngoài, sống một mình. Những yếu tố này kéo theo ít vận động và ăn uống thất thường. Gia đình để ý bữa ăn và nhịp sinh hoạt của người lớn tuổi cũng là một cách theo dõi.

Tình huống giả định

Bà Sáu, 72 tuổi. Lần đầu đo, đứng lên ngồi xuống năm lần mất 11 giây, đi 4 mét hết 4,4 giây (≈ 0,91 m/s). Sáu tháng sau, sau đợt ốm nằm nhà ba tuần, các con số là 15 giây và 5,5 giây (4 ÷ 5,5 ≈ 0,73 m/s). Cả hai phép đo xấu đi cùng lúc, trùng với đợt ốm. Gia đình nên mang sổ ghi tới bác sĩ để được tư vấn cách phục hồi phù hợp.

Ông Hải, 65 tuổi. Cân nặng và tỷ lệ mỡ không đổi trong một năm, vòng bắp chân giữ ở mức cũ, thời gian đứng ngồi nhanh hơn một chút nhờ đi bộ mỗi sáng. Không có tín hiệu đáng lo; tiếp tục ghi định kỳ.

Bà Liên, 68 tuổi. Vòng bắp chân tăng 2 cm trong một tháng, cân tăng nhẹ, nhưng đứng dậy lại khó hơn. Chân to lên nhanh mà sức cơ giảm gợi ý có thể là phù chứ không phải cơ tăng. Trường hợp này nên đi khám sớm, không chờ lần đo sau.

Khi nào nên hỏi nhân viên y tế

Nên hỏi bác sĩ khi các phép đo xấu đi liên tục qua hai ba lần, khi bạn hoặc người thân hay vấp ngã, sau một đợt nằm viện hay ốm kéo dài, hoặc khi ăn kém và sụt cân không rõ lý do. Người có bệnh mạn tính nên hỏi trước khi tự làm các phép thử sức cơ.

Vận động phù hợp và ăn đủ đạm thường được nhắc tới khi bàn về giữ cơ ở người lớn tuổi, nhưng mức độ, loại bài tập và lượng ăn cụ thể phụ thuộc vào sức khoẻ từng người, nên do bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn. Không tự dùng sản phẩm bổ sung nào để "giữ cơ" khi chưa hỏi nhân viên y tế.

Câu nên hỏi: "Các số đo này của bố mẹ có cần đánh giá thêm về khối cơ và sức cơ không? Nên theo dõi chỉ số nào, bao lâu một lần?". Mang theo sổ ghi đầy đủ ngày, kết quả và ghi chú hoàn cảnh.

Câu hỏi thường gặp

Mất cơ khi lớn tuổi có phải ai cũng gặp không?

Khối cơ và sức cơ có xu hướng giảm theo tuổi ở hầu hết mọi người, nhưng tốc độ khác nhau rất nhiều. Mức vận động, dinh dưỡng, bệnh tật và các đợt nằm lâu đều ảnh hưởng tới việc mất nhanh hay chậm.

Cân nặng không đổi thì có cần lo mất cơ không?

Có thể vẫn cần để ý. Khi cơ giảm và mỡ tăng tương ứng, cân nặng giữ nguyên trong nhiều năm. Các phép thử sức cơ như đứng lên ngồi xuống hay tốc độ đi bộ cho thấy thay đổi mà cân không thấy.

Thiểu cơ là gì, tự đo có biết mình bị không?

Thiểu cơ là thuật ngữ bác sĩ dùng khi khối cơ, sức cơ hoặc khả năng vận động thấp theo các tiêu chí nhất định. Các phép đo tại nhà chỉ cho số liệu để theo dõi, việc đánh giá phải do nhân viên y tế thực hiện.

Không có lực kế bóp tay thì đo gì thay?

Phép đứng lên ngồi xuống năm lần và tốc độ đi bộ 4 mét không cần dụng cụ gì ngoài ghế, thước và đồng hồ bấm giờ. Hai phép này phản ánh khá tốt sức cơ chân, phần quan trọng nhất cho việc đi lại.

Bao lâu nên đo lại một lần?

Với người khoẻ, mỗi ba đến sáu tháng là đủ. Sau một đợt ốm, nằm viện hoặc khi thấy đi lại kém đi, nên đo lại sớm hơn để có số liệu mang tới bác sĩ.

Vòng bắp chân to có nghĩa là nhiều cơ không?

Không hẳn. Vòng bắp chân còn chịu ảnh hưởng của mỡ dưới da và tình trạng phù. Chân to lên nhanh trong khi sức cơ giảm là dấu hiệu nên đi khám, không phải dấu hiệu cơ tăng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138