Người làm ca đêm không có "buổi sáng" cố định nên quy tắc cân buổi sáng không áp được; cách thay thế là cân ngay sau giấc ngủ chính, bất kể giờ đồng hồ, sau khi đi vệ sinh và trước bữa ăn đầu tiên, rồi đọc trung bình nhiều lần cân thay vì từng con số. Với lịch xoay ca, số cân dao động nhiều hơn người làm giờ hành chính, nên vòng eo và giờ ngủ là hai thông tin nên ghi kèm.
Phần dưới giải thích vì sao ca đêm làm việc đo khó hơn, cách chọn thời điểm cân cho từng kiểu lịch, một ví dụ tính trung bình bảy lần cân, những chỉ số khác đáng ghi, giới hạn và lúc nên hỏi nhân viên y tế. Bài dành cho người lớn làm ca như điều dưỡng, công nhân, bảo vệ, tài xế, nhân viên tổng đài; không đưa chế độ ăn hay lịch ngủ cụ thể.
Ca đêm làm việc đo chỉ số khó hơn ở đâu
Quy tắc "cân buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn" thật ra là quy tắc "cân sau một khoảng dài không ăn uống và đã ngủ". Với người làm giờ hành chính, khoảng đó rơi vào buổi sáng. Với người làm ca đêm, khoảng đó có thể rơi vào trưa, chiều, hoặc đổi chỗ mỗi tuần theo lịch xoay ca.
Ca đêm còn làm giờ ăn xáo trộn. Nhiều người ăn một bữa trước ca, ăn khuya giữa ca, rồi ăn thêm khi về. Cân sau bữa ăn khuya và cân sau giấc ngủ có thể chênh nhau gần một ký, đủ để che mất xu hướng thật của cả một tháng.
Giấc ngủ ban ngày thường ngắn và hay bị gián đoạn hơn giấc ngủ ban đêm. Thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng tới cảm giác đói no và năng lượng vận động, và nhiều người làm ca đêm lâu năm thấy vòng eo thay đổi dù không ăn khác đi nhiều. Ghi giờ ngủ cạnh số đo giúp đọc được điều đó.
Cuối cùng là lịch xoay ca. Tuần làm ngày, tuần làm đêm, hai ngày nghỉ xen giữa: mỗi kiểu ngày cho một kiểu số. Nếu so số cân của tuần làm đêm với tuần làm ngày, bạn đang so hai điều kiện khác nhau.
Chọn thời điểm cân: quy tắc "sau giấc ngủ chính"
Thay vì bám vào giờ đồng hồ, hãy bám vào trình tự sinh hoạt. Trình tự giống nhau thì số cân mới so được.
- Xác định giấc ngủ chính của ngày đó, tức giấc ngủ dài nhất. Với người làm đêm cố định, thường là giấc từ sáng tới đầu chiều.
- Ngay sau khi thức dậy từ giấc ngủ chính, đi vệ sinh.
- Cân trước khi ăn hoặc uống gì, mặc đồ mỏng giống nhau mỗi lần, cân đặt trên sàn cứng.
- Ghi số cân kèm giờ thức dậy và số giờ đã ngủ, làm tròn tới nửa giờ.
- Không cân ngay khi vừa về sau ca. Lúc đó bạn có thể vừa ăn khuya, vừa uống nhiều nước hoặc vừa mất mồ hôi; con số không đại diện.
- Ngày nghỉ, khi đã ngủ đêm bình thường, cân buổi sáng theo quy tắc thường lệ và đánh dấu "ngày nghỉ" trong sổ.
Quy tắc này không hoàn hảo, vì giấc ngủ chính của người làm ca có thể chỉ năm giờ. Nhưng nó cho một điều kiện lặp lại được, và đó là điều cần thiết nhất để so số cân với nhau.
Ví dụ tính tay: anh Phúc và trung bình bảy lần cân
Anh Phúc làm điều dưỡng ca đêm. Một hôm anh thử cân hai lần: ngay khi về sau ca, vừa ăn khuya xong, được 66,1 kg; chiều hôm đó sau giấc ngủ chính và đi vệ sinh, được 65,3 kg. Chênh lệch 66,1 − 65,3 = 0,8 kg chỉ vì khác thời điểm. Sau đó anh cân đúng quy tắc trong bảy ngày làm việc.
- Bảy số cân sau giấc ngủ chính: 65,2 · 65,6 · 64,9 · 65,4 · 65,0 · 65,8 · 65,3 kg.
- Cộng dồn: 65,2 + 65,6 = 130,8; + 64,9 = 195,7; + 65,4 = 261,1; + 65,0 = 326,1; + 65,8 = 391,9; + 65,3 = 457,2.
- Chia 7: 457,2 : 7 ≈ 65,31, làm tròn 65,3 kg.
- Khoảng dao động: cao nhất 65,8, thấp nhất 64,9, chênh 0,9 kg trong một tuần mà cân nặng thật gần như không đổi.
- BMI theo trung bình tuần: anh cao 1,68 m; 1,68 × 1,68 = 2,8224; 65,3 : 2,8224 ≈ 23,14, làm tròn 23,1.
Cách đọc: nếu anh Phúc chỉ cân một lần vào ngày có số 65,8 rồi một tuần sau cân vào ngày có số 64,9, anh sẽ tưởng mình vừa giảm gần một ký. Trung bình bảy ngày loại phần lớn dao động đó. Tuần sau tính tiếp một trung bình nữa, rồi so trung bình với trung bình.
BMI 23,1 vừa qua mốc 23 trong ngưỡng thường dùng cho người châu Á, dưới mốc 25 của Tổ chức Y tế Thế giới. Với một con số sát mốc như vậy, xu hướng của nhiều tuần quan trọng hơn vị trí của một tuần.
Cân theo từng kiểu lịch làm việc
Mỗi kiểu lịch có một thời điểm cân hợp lý riêng. Chọn một kiểu và giữ nguyên ít nhất vài tháng.
| Kiểu lịch | Thời điểm cân gợi ý | So với |
|---|---|---|
| Ca đêm cố định | Sau giấc ngủ chính ban ngày, trước bữa đầu tiên | Các lần cân cùng điều kiện |
| Xoay ca theo tuần | Cân vào ngày nghỉ, buổi sáng sau đêm ngủ bình thường | Các ngày nghỉ khác |
| Ca 12 giờ, nghỉ xen kẽ | Sáng ngày nghỉ thứ hai liên tiếp, khi đã ngủ bù | Cùng vị trí trong chu kỳ nghỉ |
| Trực 24 giờ, nghỉ 48 giờ | Sáng ngày nghỉ thứ hai, không cân ngay sau phiên trực | Cùng vị trí trong chu kỳ |
| Làm đêm vài hôm mỗi tháng | Bỏ qua các ngày làm đêm, cân theo lịch thường lệ | Các buổi sáng bình thường |
Điểm chung: tránh cân ngay sau ca, chọn thời điểm cơ thể đã nghỉ và chưa ăn, và luôn so số ở cùng một vị trí trong chu kỳ làm việc. Ghi rõ kiểu lịch đã chọn ở đầu trang sổ, để vài tháng sau đọc lại không nhầm.
Những chỉ số khác đáng ghi kèm
Cân nặng của người làm ca khó đọc nếu đứng một mình. Vài thông tin ghi kèm giúp đọc đúng hơn nhiều.
- Vòng eo mỗi tháng, đo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, sau giấc ngủ chính. Vòng eo ít dao động theo nước hơn cân, nên đọc xu hướng dễ hơn.
- Số giờ ngủ trong ngày, cộng cả giấc chính và giấc phụ. Tuần ngủ ít thường đi cùng số cân và cảm giác ăn uống khác tuần ngủ đủ.
- Số bữa và giờ ăn, chỉ ghi đại khái như "ăn trước ca, ăn khuya, ăn khi về". Không cần đếm năng lượng.
- Số bước hoặc mức đi lại trong ca, vì ca đông việc và ca ít việc khác nhau nhiều.
- Kiểu ngày: làm đêm, làm ngày, nghỉ. Ghi một chữ cái là đủ để sau lọc ra so cùng loại.
Sau một hai tháng, đọc sổ theo từng kiểu ngày. Nhiều người phát hiện số cân của mình ổn định trong tuần làm đêm nhưng nhảy lên sau mỗi đợt nghỉ dài, hoặc ngược lại. Thông tin này của riêng bạn và hữu ích hơn mọi lời khuyên chung.
Giới hạn của các con số
Giấc ngủ chính không cố định độ dài. Ngủ ba tiếng và ngủ bảy tiếng trước khi cân cho hai điều kiện khác nhau. Ghi số giờ ngủ để biết lần cân nào nên đọc thận trọng.
Trung bình tuần vẫn có sai số. Một tuần ăn tiệc, một tuần ốm sẽ kéo trung bình lệch. Ghi chú để không đọc nhầm thành xu hướng.
BMI không biết bạn làm ca. Ngưỡng BMI và vòng eo là chung cho người trưởng thành, không có ngưỡng riêng cho người làm đêm. Dùng như mọi người, nhưng đọc theo xu hướng.
Phần trăm mỡ trên cân trở kháng dao động mạnh. Lượng nước cơ thể thay đổi theo giấc ngủ và giờ ăn, mà ca đêm làm cả hai xáo trộn. Nếu dùng, chỉ xem trung bình nhiều tuần.
Cân nhiều quá dễ thành gánh nặng. Cân bảy ngày liền để tính trung bình một hai lần là đủ hiểu dao động của mình; sau đó cân hai ba lần mỗi tuần vẫn đủ.
Cân ở chỗ làm khác cân ở nhà. Nhiều nơi làm ca có sẵn cân trong phòng y tế hay phòng thay đồ. Tiện, nhưng mỗi cân lệch một chút và bạn thường cân ở đó ngay trước hoặc sau ca. Giữ cân ở nhà làm cân chính, số ở chỗ làm chỉ để tham khảo.
Tình huống giả định và khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Chị Lài làm công nhân ca đêm ở xưởng may hai năm, thấy quần chật dần. Chị đã thử cân mỗi lần về sau ca và thấy số nhảy lung tung nên bỏ. Khi chuyển sang cân sau giấc ngủ chính và tính trung bình tuần, chị thấy cân tăng khoảng 2 kg trong năm, vòng eo tăng 5 cm, và những tuần tăng thường là tuần chị ngủ dưới năm tiếng mỗi ngày. Chị mang sổ tới buổi khám sức khoẻ định kỳ của công ty.
Nên hỏi nhân viên y tế khi: mất ngủ kéo dài, ngủ ban ngày không được dù đã mệt; buồn ngủ không cưỡng được khi lái xe về sau ca, đây là tình huống nguy hiểm cần xử lý ngay; cân hoặc vòng eo đổi nhanh trong vài tháng; sụt cân không chủ ý; hay đau dạ dày, ợ nóng kéo dài. Nếu áp lực công việc và giờ giấc làm bạn buồn bã kéo dài hoặc ăn uống mất kiểm soát, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi nên mang theo: "Với lịch làm việc như thế này, nên khám định kỳ những gì?", "Cân và vòng eo tăng như trong sổ có cần kiểm tra thêm không?", "Giấc ngủ ban ngày như vậy có cần được đánh giá không?". Mang sổ ghi kiểu ngày, giờ ngủ và số đo để buổi khám đi đúng vào việc.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm thì nên cân lúc nào?
Cân ngay sau giấc ngủ chính, bất kể giờ đồng hồ, sau khi đi vệ sinh và trước bữa ăn đầu tiên. Tránh cân ngay khi vừa về sau ca, vì lúc đó có thể vừa ăn khuya hoặc vừa uống nhiều nước.
Vì sao cân của người làm ca dao động nhiều?
Giờ ăn, giờ ngủ và lượng nước trong cơ thể thay đổi theo ca. Cùng một người có thể chênh gần một ký giữa lúc vừa về sau ca và lúc vừa ngủ dậy. Tính trung bình nhiều lần cân giúp loại bớt dao động này.
Tính trung bình cân theo tuần thế nào?
Cộng các số cân đo đúng điều kiện trong tuần rồi chia cho số lần cân. Ví dụ bảy số có tổng 457,2 kg thì trung bình là 457,2 chia 7, khoảng 65,3 kg. So trung bình tuần này với trung bình tuần trước.
Lịch xoay ca thì so số cân thế nào cho đúng?
Chỉ so những lần cân ở cùng vị trí trong chu kỳ, chẳng hạn luôn cân vào sáng ngày nghỉ thứ hai. So số của tuần làm đêm với tuần làm ngày là so hai điều kiện khác nhau.
Người làm ca đêm có ngưỡng BMI riêng không?
Không. Ngưỡng BMI của Tổ chức Y tế Thế giới và ngưỡng thường dùng cho người châu Á áp chung cho người trưởng thành. Với người làm ca, nên đọc theo trung bình nhiều tuần và kèm vòng eo.
Buồn ngủ khi lái xe về sau ca có cần lo không?
Có, đây là tình huống nguy hiểm. Nếu thấy buồn ngủ không cưỡng được, đừng tiếp tục lái; dừng xe ở chỗ an toàn hoặc nhờ người khác đưa về. Nếu xảy ra thường xuyên, nên hỏi nhân viên y tế về giấc ngủ.