Sau sinh, các chỉ số cơ thể như cân nặng, vòng eo và BMI thay đổi theo tuần chứ không theo ngày, vì cơ thể còn đang thải nước, tử cung đang co hồi và thành bụng đang trở lại; mốc hợp lý để bắt đầu so sánh nghiêm túc là sau buổi tái khám sau sinh, và mốc để so là cân nặng của chính bạn trước khi mang thai. Trước đó cân vẫn được, nhưng con số mang ý nghĩa khác.
Phần dưới giải thích những gì đang diễn ra trong cơ thể sau sinh, cách đo cho ổn định khi phải chăm em bé, một ví dụ tính tay, bảng đọc từng chỉ số và giới hạn của chúng. Bài không đưa chế độ ăn hay lộ trình lấy lại cân nặng; việc đó cần bác sĩ sản khoa và nhân viên y tế theo dõi trực tiếp, nhất là khi đang cho con bú.
Sau sinh, cơ thể đang thay đổi những gì
Nước thừa được thải dần. Trong thai kỳ cơ thể giữ thêm nhiều nước. Sau sinh, lượng nước này giảm qua vài tuần, nên cân có thể giảm khá nhanh lúc đầu rồi chậm lại. Phần giảm này chủ yếu là nước, không nói gì về mỡ.
Tử cung co hồi. Tử cung cần vài tuần để trở về gần kích thước trước mang thai. Trong thời gian này vòng bụng còn lớn, và đo vòng eo lúc đó phản ánh tử cung nhiều hơn phản ánh mỡ.
Thành bụng và cơ bụng giãn. Da và cơ thành bụng đã giãn suốt thai kỳ. Ở một số người, hai bó cơ thẳng bụng tách nhau ra; việc này chỉ nhân viên y tế kiểm tra được, và nó làm vòng bụng trông lớn hơn dù lượng mỡ không nhiều.
Cho con bú làm ngực và lượng nước thay đổi. Ngực nặng hơn trước và sau cữ bú, lượng nước cơ thể đổi theo giờ. Cân trước và sau khi cho bú có thể chênh nhau đáng kể.
Giấc ngủ bị chia nhỏ. Thức đêm nhiều làm giờ ăn, giờ uống, giờ đi vệ sinh xáo trộn, kéo theo số cân buổi sáng kém ổn định hơn bình thường.
Khi nào bắt đầu đo lại và đo như thế nào
Nhiều nơi hẹn tái khám sau sinh vào khoảng tuần thứ sáu. Đây là mốc tốt để bắt đầu một trang sổ mới: bác sĩ đã xem tử cung, vết mổ hoặc vết khâu, và bạn biết mình có được vận động lại bình thường hay chưa. Trước mốc đó, nếu muốn cân thì cứ cân, nhưng coi con số là thông tin tạm, không dùng để so sánh với mục tiêu nào.
Khi đã bắt đầu, giữ điều kiện đo giống nhau giữa các lần. Cân buổi sáng sau khi đi vệ sinh và ngay sau cữ bú hoặc vắt sữa, trước khi ăn sáng, mặc đồ mỏng. Ghi rõ "sau cữ bú" trong sổ để lần sau làm giống.
Vòng eo đo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, đứng thẳng, thở ra bình thường. Nếu vết mổ còn đau hoặc vùng bụng còn nhạy cảm, có thể hoãn đo eo, chỉ ghi cân nặng. Đo vòng eo mỗi tháng một lần là đủ, vì thay đổi trong một tuần nhỏ hơn sai số tay đo.
Chiều cao không đổi sau sinh, nên dùng chiều cao đo gần đây nhất. Cân trở kháng có chế độ đo mỡ thì chỉ nên xem số cân; phần trăm mỡ trong giai đoạn này nhảy theo lượng nước nhiều hơn bình thường.
Ví dụ tính tay: chị Thu cao 1,60 m
Trước khi mang thai chị Thu nặng 52 kg. Ở buổi tái khám sáu tuần chị nặng 58 kg, vòng eo 82 cm. Ba tháng sau sinh chị nặng 55 kg, vòng eo 78 cm. Tính lần lượt.
- Bình phương chiều cao: 1,60 × 1,60 = 2,56.
- BMI trước mang thai: 52 : 2,56 ≈ 20,31, làm tròn 20,3.
- BMI lúc sáu tuần: 58 : 2,56 ≈ 22,66, làm tròn 22,7.
- BMI lúc ba tháng: 55 : 2,56 ≈ 21,48, làm tròn 21,5.
- Chênh với cân trước mang thai: lúc sáu tuần là 58 − 52 = 6 kg, tức 6 : 52 ≈ 11,5%; lúc ba tháng là 55 − 52 = 3 kg, tức 3 : 52 ≈ 5,8%.
- Tỷ lệ eo trên chiều cao: lúc sáu tuần 82 : 160 ≈ 0,51; lúc ba tháng 78 : 160 ≈ 0,49.
Cách đọc: cả ba giá trị BMI đều nằm trong khoảng 18,5 đến dưới 23, nghĩa là chưa vượt mốc nào, kể cả mốc thường dùng cho người châu Á. Tỷ lệ eo trên chiều cao đi từ 0,51 xuống 0,49, vượt qua mốc 0,5 theo chiều giảm. Con số chênh so với trước mang thai là cách nhìn có ích nhất, vì nó so bạn với chính bạn.
Ví dụ chỉ minh hoạ phép tính. Mức thay đổi nhanh hay chậm khác nhau rất nhiều giữa các mẹ, tuỳ cách sinh, việc cho con bú, sức khoẻ và giấc ngủ; không có tốc độ "đúng" chung cho mọi người.
Đọc từng chỉ số trong năm đầu sau sinh
Bảng dưới đây nói chỉ số nào đọc được, đọc với điều kiện gì, và điều nó không nói.
| Chỉ số | Đọc được gì | Lưu ý sau sinh |
|---|---|---|
| Cân nặng | Xu hướng qua nhiều tuần | Dao động theo nước và cữ bú; so theo trung bình tuần |
| Chênh với cân trước mang thai | Khoảng cách tới mốc của chính mình | Không phải mục tiêu phải đạt trong một thời hạn |
| BMI | Vị trí so với ngưỡng chung 18,5 · 25 · 30, ngưỡng người châu Á 23 · 25 | Chỉ có ý nghĩa sau khi nước thừa đã thải |
| Vòng eo | Phần bụng, theo tháng | Những tuần đầu phản ánh tử cung và thành bụng, chưa phải mỡ |
| Phần trăm mỡ trên cân trở kháng | Rất ít trong năm đầu | Nhảy theo lượng nước cơ thể; chỉ xem cho biết |
| Cảm giác cơ thể | Mệt, đau, sức chịu đựng | Đáng ghi lại hơn mọi con số nếu có điều bất thường |
Hàng cuối không phải số đo, nhưng nằm trong bảng là có lý do. Sau sinh, cảm giác kiệt sức kéo dài, đau không giảm hay chảy máu bất thường là những điều cần báo bác sĩ ngay, quan trọng hơn chuyện cân đã về bao nhiêu.
Giới hạn của số đo sau sinh
Có vài lý do khiến con số sau sinh dễ gây hiểu lầm, dù phép tính hoàn toàn đúng.
- Cân không tách được nước, mỡ và cơ. Giảm nhanh trong những tuần đầu chủ yếu là nước. Nếu đọc như giảm mỡ, bạn dễ thất vọng khi tốc độ chậm lại.
- Cho con bú thay đổi cả cân lẫn vòng ngực. Cân trước cữ bú có thể nặng hơn sau cữ bú; cố định thời điểm đo là cách duy nhất để so được.
- Vòng eo bị ảnh hưởng bởi thành bụng. Thành bụng còn giãn làm vòng eo lớn hơn lượng mỡ thật. Vòng eo những tháng đầu không nên so với mốc 80 cm theo cách đọc của người bình thường.
- Ngưỡng chung không được thiết kế cho giai đoạn này. Các mốc BMI và vòng eo là công cụ sàng lọc cho người trưởng thành ở trạng thái ổn định.
- Ảnh chụp và lời so sánh không phải số đo. So mình với hình người khác trên mạng không cho thông tin gì về cơ thể bạn.
Vì những giới hạn này, ghi sổ sau sinh nên đơn giản: cân mỗi tuần một lần, vòng eo mỗi tháng một lần, kèm một dòng về giấc ngủ và sức khoẻ. Ít số hơn nhưng đều đặn sẽ có ích hơn đo nhiều mà không cố định điều kiện.
Mẹo đo cho ổn định khi đang chăm em bé
Lịch sinh hoạt sau sinh khó đoán, nên mẹo đo phải gọn và lặp lại được. Những cách dưới đây giúp con số ít bị nhiễu mà không tốn thêm thời gian.
- Gắn việc cân với một cữ cố định. Chọn cữ bú hoặc cữ vắt sữa đầu tiên buổi sáng, cân ngay sau đó, trước khi ăn uống. Gắn với cữ bú dễ nhớ hơn gắn với giờ đồng hồ.
- Cân mỗi tuần một ngày cố định. Ví dụ sáng thứ Hai. Cân hằng ngày sau sinh chỉ làm bạn thấy những dao động do nước và giấc ngủ.
- Không bế em bé lên cân để trừ. Cách cân cả hai rồi trừ đi cân của bé cộng dồn sai số của hai lần cân; cân riêng mình vẫn chính xác hơn.
- Để thước dây và sổ cạnh cân. Đỡ phải đi tìm, và mỗi tháng một lần đo eo ngay sau khi cân.
- Ghi một dòng bối cảnh. Đêm qua dậy mấy lần, bé có ốm không, mình có mệt không. Ba tháng sau đọc lại, dòng này giải thích được những tuần số đứng yên hay nhảy lên.
- Nhờ người thân đo eo nếu khó tự đo. Người khác đặt thước dễ nằm ngang hơn, và bạn không phải cúi xuống nhìn.
Đo ít mà đều luôn có ích hơn đo nhiều mà lộn xộn. Ba tháng với mười hai lần cân đúng điều kiện cho bạn một đường xu hướng rõ ràng để mang tới buổi khám.
Khi nào nên hỏi bác sĩ
Hãy hỏi bác sĩ sản khoa hoặc nhân viên y tế khi: cân giảm rất nhanh sau giai đoạn đầu mà bạn không chủ ý; cân tăng nhanh kèm phù chân, phù mặt hoặc đau đầu; vòng bụng không nhỏ đi sau nhiều tuần, hoặc bạn sờ thấy chỗ lõm, chỗ phồng giữa bụng khi gập người; vết mổ đau, sưng, chảy dịch. Những điều này cần được khám, không tự đọc qua con số.
Nếu bạn thấy buồn bã kéo dài, mất hứng thú, khó ngủ cả khi em bé ngủ, hoặc ăn uống trở nên căng thẳng vì chuyện cân nặng, hãy nói với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Đây là điều có thể gặp sau sinh và có người chuyên môn giúp được.
Tình huống giả định: chị Vy ba tháng sau sinh vẫn nặng hơn trước mang thai 4 kg, vòng eo giảm rất chậm. Chị lo và định tự cắt bữa. Thay vào đó, chị mang sổ ghi cân theo tuần tới buổi khám, nói rõ mình đang cho con bú hoàn toàn. Bác sĩ kiểm tra thành bụng và tư vấn phù hợp với việc cho bú. Câu hỏi chị mang theo: "Với việc đang cho con bú, chỉ số nào nên theo dõi và bao lâu một lần?", "Vòng bụng như vậy có cần kiểm tra cơ thành bụng không?".
Câu hỏi thường gặp
Sau sinh bao lâu thì nên bắt đầu đo vòng eo?
Mốc hợp lý là sau buổi tái khám sau sinh, nhiều nơi hẹn vào khoảng tuần thứ sáu. Trước đó vòng eo phản ánh tử cung và thành bụng nhiều hơn mỡ, và nếu vết mổ còn đau thì nên hoãn đo.
Nên so cân nặng sau sinh với mốc nào?
Mốc có ích nhất là cân nặng của chính bạn trước khi mang thai. Tính chênh lệch theo kg và theo phần trăm để thấy khoảng cách, nhưng không coi đó là mục tiêu phải đạt trong một thời hạn cố định.
Cho con bú có làm sai số cân không?
Có. Cân trước và sau cữ bú có thể chênh nhau, và lượng nước cơ thể đổi theo giờ. Cân vào cùng một thời điểm, chẳng hạn buổi sáng ngay sau cữ bú đầu tiên, và ghi chú để lần sau làm giống.
Cân trở kháng đo mỡ sau sinh có tin được không?
Chỉ nên xem cho biết. Phần trăm mỡ được tính từ điện trở cơ thể, mà điện trở phụ thuộc lượng nước, vốn thay đổi nhiều sau sinh. Số cân nặng trên cùng cái cân thì vẫn dùng được.
BMI sau sinh có dùng ngưỡng như bình thường không?
Các ngưỡng BMI được dùng cho người trưởng thành ở trạng thái ổn định. Những tuần đầu sau sinh, khi nước thừa chưa thải hết, BMI chưa phản ánh đúng; nên đọc sau buổi tái khám và chủ yếu so với chính mình.
Bao giờ nên lo về cân nặng sau sinh?
Nên hỏi bác sĩ khi cân giảm rất nhanh ngoài ý muốn, tăng nhanh kèm phù, hoặc khi chuyện cân nặng làm bạn căng thẳng, ăn uống xáo trộn. Mức thay đổi chậm nhưng đều thường không phải lý do để tự áp chế độ ăn.