KhoiLuong.comKhối Lượng
Chỉ số theo giai đoạn đời

Theo dõi cơ thể sau đợt ốm nằm lâu: cân nặng, vòng bắp chân và sức cơ khi hồi phục

Sau đợt ốm hay nằm viện dài, cơ thể mất cả cơ lẫn cân. Cách lấy mốc so sánh, tính phần trăm hồi phục, đo vòng bắp chân, theo dõi sức cơ và lúc cần báo bác sĩ.

Middle-aged Vietnamese man in loose clothes slowly rises from a wooden chair beside a bed in a quiet room, a relative standing nearby, seen from the side and behind, soft morning light

Sau một đợt ốm nặng hoặc nằm viện dài, cơ thể thường mất cả cân lẫn cơ, và cơ mất nhanh hơn nhiều người nghĩ; ba nhóm số hữu ích để theo dõi khi hồi phục tại nhà là cân nặng so với mốc trước khi ốm, vòng bắp chân đo mỗi tháng và một phép thử sức cơ đơn giản như đứng lên ngồi xuống ghế có bấm giờ, chỉ làm khi bác sĩ đã cho phép. Cả ba đều để so với chính mình, không so với ngưỡng chung.

Phần dưới giải thích nằm lâu làm cơ thể thay đổi thế nào, cách lấy mốc so sánh và tính phần trăm hồi phục, cách đo vòng bắp chân, cách thử sức cơ an toàn, lịch theo dõi ba tháng đầu, giới hạn của các con số và lúc cần báo bác sĩ. Bài không thay hướng dẫn phục hồi chức năng của bác sĩ và không đưa chế độ ăn.

Nằm lâu làm cơ thể thay đổi những gì

Khi phải nằm nhiều ngày vì ốm, mổ hoặc chấn thương, cơ thể giảm dùng các nhóm cơ chịu lực như đùi, mông, bắp chân. Cơ không được dùng sẽ teo dần, và ở người lớn tuổi quá trình này nhanh hơn. Cùng lúc, bệnh và việc ăn kém trong lúc ốm làm cơ thể dùng tới phần dự trữ, nên cân giảm.

Phần cân mất đi trong đợt ốm thường gồm cả cơ, mỡ và nước. Khi về nhà, cân có thể tăng lại khá nhanh trong vài tuần đầu nhờ ăn uống trở lại, nhưng phần tăng đầu tiên thường là nước và mỡ; cơ cần vận động mới hồi lại, và chậm hơn. Vì vậy cân về lại mốc cũ chưa có nghĩa sức cơ đã về lại.

Một thay đổi khác dễ bị bỏ qua là phù. Người vừa ốm dậy, nhất là người có bệnh tim, thận hoặc đang dùng một số thuốc, có thể giữ nước ở chân. Phù làm cân và vòng bắp chân to hơn thực tế, che mất phần cơ đang thiếu.

Vì những lý do đó, theo dõi hồi phục chỉ bằng cân là không đủ. Cần thêm một số đo gần với khối cơ, như vòng bắp chân, và một phép thử chức năng, như đứng lên ngồi xuống có bấm giờ.

Lấy mốc so sánh và tính phần trăm hồi phục: ví dụ ông Bình

Ông Bình 62 tuổi, trước khi ốm nặng 70 kg. Sau ba tuần nằm viện, cân lúc ra viện còn 64 kg. Hai tháng sau ở nhà, ông cân được 65,5 kg. Tính lần lượt.

  1. Mốc trước ốm: 70 kg. Nếu không nhớ chính xác, dùng số cân ở lần khám gần nhất trước khi ốm, ghi rõ nguồn.
  2. Cân mất trong đợt ốm: 70 − 64 = 6 kg; theo phần trăm 6 : 70 × 100 ≈ 8,6%.
  3. Cân đã lấy lại sau hai tháng: 65,5 − 64 = 1,5 kg.
  4. Phần đã hồi phục so với phần mất: 1,5 : 6 × 100 = 25%.
  5. Khoảng cách còn lại tới mốc: 70 − 65,5 = 4,5 kg, tức 4,5 : 70 × 100 ≈ 6,4% cân trước ốm.

Cách đọc: ông Bình mới lấy lại một phần tư số cân đã mất. Con số này không phải chỉ tiêu phải đạt trong một thời hạn; tốc độ hồi phục tuỳ bệnh, tuổi và sức khoẻ trước đó, và bác sĩ là người đánh giá nhanh hay chậm. Điều con số làm được là cho thấy ông đang đi lên, đứng yên hay lại giảm.

Nếu lần cân sau thấp hơn lần trước, đừng tự kết luận; cân lại hôm sau cùng điều kiện. Nếu vẫn giảm qua hai ba lần cân, báo bác sĩ.

Đo vòng bắp chân để theo dõi phần cơ

Vòng bắp chân là số đo đơn giản nhiều nơi dùng để theo dõi khối cơ ở người lớn tuổi và người mới ốm dậy. Nhân viên y tế có ngưỡng riêng để đọc; ở nhà, điều cần là so các lần đo với nhau.

  1. Người được đo ngồi trên ghế chắc chắn, bàn chân đặt phẳng trên sàn, gối gập gần vuông góc.
  2. Tìm chỗ to nhất của bắp chân bằng cách dịch thước dây lên xuống vài lần.
  3. Quấn thước nằm ngang, sát da nhưng không lún da. Đọc số tới nửa xăng-ti-mét.
  4. Đo hai lần, lấy trung bình. Luôn đo cùng một chân, ghi rõ chân trái hay phải.
  5. Kiểm tra phù trước khi đo: ấn ngón tay vào mặt trong mắt cá chân vài giây; nếu để lại vết lõm, ghi "có phù" cạnh số đo.
  6. Đo mỗi tháng một lần, cùng giờ trong ngày, vì chân thường to hơn vào buổi chiều.

Ví dụ: vòng bắp chân phải của ông Bình lúc ra viện 32 cm, sau hai tháng 33 cm, không phù. Tăng 1 cm trong hai tháng là một tín hiệu cho thấy phần cơ đang hồi lại, đọc cùng cân nặng tăng 1,5 kg. Nếu vòng bắp chân tăng mà có phù, con số đó không nói được gì về cơ.

Thử sức cơ bằng đứng lên ngồi xuống: chỉ khi bác sĩ cho phép

Một phép thử chức năng hay dùng là đứng lên ngồi xuống năm lần liên tiếp từ một chiếc ghế, bấm giờ. Phép thử này đo sức cơ đùi và khả năng giữ thăng bằng, những thứ quyết định việc đi lại an toàn. Nhân viên y tế có ngưỡng riêng để đánh giá; ở nhà, chỉ dùng để so với chính mình qua các tuần.

Chỉ làm khi bác sĩ hoặc nhân viên phục hồi chức năng đã cho phép, và luôn có người đứng cạnh. Dùng ghế chắc chắn, không có bánh xe, kê sát tường. Người làm khoanh tay trước ngực, ngồi lưng thẳng, đứng lên hoàn toàn rồi ngồi xuống hoàn toàn, năm lần. Người bên cạnh bấm giờ từ lúc bắt đầu tới khi ngồi xuống lần thứ năm. Nếu không đứng lên được mà không chống tay, ghi lại điều đó; đó cũng là thông tin.

Ví dụ: tuần đầu về nhà, ông Bình làm năm lần hết 18 giây. Sáu tuần sau, hết 14 giây. Thời gian giảm 18 − 14 = 4 giây, tức 4 : 18 × 100 ≈ 22%. Đọc cùng cân nặng và vòng bắp chân, ba con số đều đi theo hướng hồi phục.

Dừng ngay nếu thấy chóng mặt, khó thở, đau ngực, đau nhiều ở khớp hoặc vết mổ. Không cố làm nhanh hơn lần trước; mục đích là đo, không phải tập.

Lịch theo dõi ba tháng đầu sau khi về nhà

Một lịch gọn để người bệnh và người nhà duy trì được. Mọi thứ ghi vào một cuốn sổ, mang theo mỗi lần tái khám.

ViệcBao lâu một lầnGhi chú
Cân nặngMỗi tuần, cùng buổi sángTính chênh với mốc trước ốm và với lúc ra viện
Vòng bắp chânMỗi thángCùng chân, cùng giờ, ghi có phù hay không
Đứng lên ngồi xuống năm lầnHai tuần một lần, nếu bác sĩ cho phépCó người đứng cạnh, ghi có phải chống tay không
Ăn uốngGhi khi thấy thay đổiĂn được mấy phần so với trước ốm
Đi lạiGhi mỗi tuần một dòngĐi được đến đâu, có cần vịn, có té ngã
Phù, khó thở, mệtGhi khi cóBáo bác sĩ nếu mới xuất hiện hoặc nặng lên

Ba tháng là khoảng thời gian thường thấy rõ xu hướng. Sau đó có thể giãn lịch dần, cân mỗi hai tuần, đo vòng bắp chân mỗi quý, tuỳ hướng dẫn của bác sĩ.

Sai lầm hay gặp khi theo dõi người mới ốm dậy

Chỉ nhìn cân. Cân tăng làm người nhà yên tâm, trong khi người bệnh vẫn yếu, vẫn phải vịn khi đi. Cân không đo được sức cơ; luôn ghi kèm chuyện đi lại.

Ép ăn để "lấy lại cân" thật nhanh. Tốc độ hồi phục không đo bằng việc cân về mốc sớm. Ăn uống trong giai đoạn này nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, nhất là khi có bệnh nền.

Thử sức cơ khi chưa được phép. Phép thử đứng lên ngồi xuống tưởng nhẹ nhưng có thể gây té ngã ở người vừa ốm dậy. Hỏi bác sĩ trước, và luôn có người đứng cạnh.

Bỏ qua phù. Phù làm cả cân lẫn vòng bắp chân trông như đang hồi phục. Ghi chú phù cạnh mỗi số đo là cách đơn giản để không đọc nhầm.

So với người khác cùng bệnh. Hai người cùng mổ một loại có thể hồi phục với tốc độ rất khác nhau. Chỉ so với chính người bệnh ở các tuần trước.

Cân, đo không cùng điều kiện. Lần cân sáng, lần cân chiều; lần đo bắp chân lúc ngồi, lần lúc nằm. Chênh lệch giữa các điều kiện đo có thể lớn hơn mức hồi phục thật trong một tháng.

Giới hạn của số đo và khi nào cần báo bác sĩ

Các số đo tại nhà có giới hạn rõ. Phù làm cân và vòng bắp chân to hơn thực tế. Mất nước do sốt, tiêu chảy làm cân nhẹ hơn thực tế. Thuốc có thể ảnh hưởng tới cảm giác ăn uống và cân nặng. Cân trở kháng đo mỡ và cơ không nên dùng trong giai đoạn này, vì lượng nước cơ thể chưa ổn định, và người có thiết bị y tế cấy ghép cần hỏi bác sĩ trước khi dùng loại cân đó. BMI ít giá trị khi người bệnh còn nằm nhiều và chưa đứng thẳng để đo chiều cao.

Cần báo bác sĩ sớm khi: cân tiếp tục giảm sau khi đã về nhà; cân tăng nhanh trong vài ngày kèm phù chân hoặc khó thở; vòng bắp chân giảm dần; sức đi lại kém đi thay vì khá lên; ăn kém kéo dài, nuốt khó; té ngã; vết mổ sưng đau, chảy dịch; sốt trở lại. Đau ngực, khó thở nặng hoặc lú lẫn là tình huống cấp cứu.

Tình huống giả định: bà Hiền 68 tuổi về nhà sau mổ khớp háng. Bốn tuần đầu cân tăng 1 kg, nhưng vòng bắp chân bên mổ không đổi và có phù. Người nhà ghi đủ vào sổ và mang tới buổi tái khám. Câu hỏi họ mang theo: "Cân tăng nhưng chân còn phù như vậy thì đọc thế nào?", "Khi nào có thể thử đứng lên ngồi xuống để theo dõi sức cơ?", "Có cần gặp chuyên gia dinh dưỡng hay phục hồi chức năng không?".

Câu hỏi thường gặp

Sau khi ốm dậy nên so cân nặng với mốc nào?

Mốc tốt nhất là cân nặng trước khi ốm, lấy từ lần khám gần nhất hoặc sổ ghi. Tính cả số cân lúc ra viện để thấy đã mất bao nhiêu và đã hồi phục được bao nhiêu phần trăm.

Cân đã về lại mốc cũ có nghĩa là đã hồi phục chưa?

Chưa chắc. Phần cân lấy lại đầu tiên thường là nước và mỡ, còn cơ cần vận động mới hồi lại và chậm hơn. Nên đọc kèm vòng bắp chân và sức đi lại.

Đo vòng bắp chân thế nào cho đúng?

Ngồi ghế, bàn chân đặt phẳng, gối gập gần vuông góc. Quấn thước nằm ngang ở chỗ to nhất của bắp chân, sát da không lún. Đo hai lần, cùng một chân, cùng giờ, ghi có phù hay không.

Bài đứng lên ngồi xuống năm lần có an toàn không?

Chỉ làm khi bác sĩ hoặc nhân viên phục hồi chức năng đã cho phép, dùng ghế chắc chắn kê sát tường và có người đứng cạnh. Dừng ngay nếu chóng mặt, khó thở, đau ngực hoặc đau nhiều.

Có nên dùng cân đo mỡ khi đang hồi phục không?

Không nên. Lượng nước cơ thể sau ốm chưa ổn định nên số mỡ, số cơ trên cân trở kháng dễ lệch. Người có thiết bị y tế cấy ghép cần hỏi bác sĩ trước. Chỉ cần dùng số cân nặng.

Khi nào cần báo bác sĩ ngay trong thời gian hồi phục?

Khi cân tiếp tục giảm, cân tăng nhanh kèm phù hoặc khó thở, sức đi lại kém đi, té ngã, sốt trở lại hay vết mổ sưng đau. Đau ngực, khó thở nặng, lú lẫn là tình huống cấp cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138