Trong thời kỳ quanh mãn kinh, nhiều phụ nữ thấy vòng eo tăng rõ trong khi cân nặng chỉ nhích nhẹ, vì thay đổi nội tiết làm mỡ có xu hướng dịch từ hông và đùi lên vùng bụng; vì vậy chỉ số đáng theo dõi nhất ở giai đoạn này là vòng eo và tỷ lệ eo trên chiều cao, đọc cùng cân nặng và chiều cao đo lại. Cân điện tử thường "báo bình yên" trong khi thước dây đã thấy khác.
Phần dưới giải thích những thay đổi phổ biến, cách đo cho ổn định, một ví dụ tính tay so sánh hai thời điểm, bảng đọc kết quả, giới hạn của các con số và lúc nên hỏi bác sĩ. Bài không đưa lời khuyên điều trị hay chế độ ăn; những việc đó cần nhân viên y tế xem trực tiếp.
Mãn kinh làm đổi những chỉ số nào
Thời kỳ quanh mãn kinh thường kéo dài vài năm, với chu kỳ kinh thưa dần trước khi ngừng hẳn. Trong khoảng này lượng nội tiết tố nữ giảm, và một trong những hệ quả hay được nhắc tới là thay đổi nơi cơ thể tích mỡ. Thời trẻ, mỡ ở phụ nữ có xu hướng nằm nhiều ở hông, mông, đùi; sau mãn kinh, phần tăng thêm có xu hướng nằm ở bụng, gần giống kiểu phân bố của nam giới.
Cùng lúc đó, khối cơ tiếp tục giảm theo tuổi nếu ít vận động, và khối xương cũng giảm. Hai điều này không hiện rõ trên cân. Cân có thể chỉ tăng một hai ký trong vài năm, nhưng vì cơ và xương giảm, phần mỡ có thể đã tăng nhiều hơn con số đó.
Chiều cao là chỉ số hay bị quên. Một số phụ nữ thấy mình thấp đi một chút so với thời trẻ do cột sống thay đổi. Chiều cao giảm làm BMI tăng dù cân không đổi, và bản thân việc chiều cao giảm rõ là thông tin đáng kể với bác sĩ.
Vì những lý do trên, giai đoạn này nên chuyển từ thói quen "chỉ nhìn cân" sang đọc một nhóm số: cân nặng, chiều cao đo mới, vòng eo, vòng hông và tỷ lệ eo trên chiều cao.
Cách đo cho ổn định trong giai đoạn này
Trong thời kỳ quanh mãn kinh, cơ thể có thể giữ nước khác nhau theo từng tuần, nên điều kiện đo càng phải cố định.
- Chọn một ngày cố định trong tháng để đo vòng eo, vòng hông và ghi cân nặng. Nếu chu kỳ còn, tránh đo vào những ngày bạn thấy người hay nặng nề, phù nề hơn, và ghi chú lại ngày đó.
- Cân buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn uống, mặc đồ mỏng, cùng một cái cân đặt trên sàn cứng.
- Đo vòng eo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, thở ra bình thường, thước sát da nhưng không lún.
- Đo vòng hông ở chỗ mông nhô ra nhiều nhất, thước nằm ngang song song mặt đất.
- Đo lại chiều cao mỗi năm: đứng sát tường, gót, mông, vai chạm tường, mắt nhìn thẳng, đặt một quyển sổ phẳng trên đỉnh đầu, đánh dấu rồi đo từ sàn lên.
- Ghi kết quả kèm ghi chú về giấc ngủ, những cơn bốc hoả nhiều trong tuần, hoặc đợt ốm, vì chúng giúp đọc lại số sau này.
Đo vòng eo hai lần và lấy trung bình. Nếu hai lần lệch hơn 1 cm, đo lần thứ ba. Thói quen nhỏ này giúp loại phần lớn sai số do tay đo.
Ví dụ tính tay: chị Hoa trước và sau năm năm
Chị Hoa cao 1,56 m. Năm 46 tuổi chị nặng 56 kg, vòng eo 78 cm. Năm 51 tuổi chị nặng 58 kg, vòng eo 84 cm. Tính lần lượt.
- Bình phương chiều cao: 1,56 × 1,56 = 2,4336.
- BMI năm 46 tuổi: 56 : 2,4336 ≈ 23,01, làm tròn 23,0.
- BMI năm 51 tuổi: 58 : 2,4336 ≈ 23,83, làm tròn 23,8.
- Tỷ lệ eo trên chiều cao năm 46 tuổi: 78 : 156 = 0,50.
- Tỷ lệ eo trên chiều cao năm 51 tuổi: 84 : 156 ≈ 0,538, làm tròn 0,54.
- So sánh mức đổi: cân tăng 2 kg, tức 2 : 56 ≈ 3,6%; vòng eo tăng 6 cm, tức 6 : 78 ≈ 7,7%. Vòng eo đổi gấp đôi cân nặng về tỷ lệ.
- Nếu chiều cao đo lại chỉ còn 1,54 m: 1,54 × 1,54 = 2,3716; BMI = 58 : 2,3716 ≈ 24,46, làm tròn 24,5. Cân y nguyên mà BMI tăng thêm 0,7 chỉ vì chiều cao đổi.
Ví dụ cho thấy hai điều. Thứ nhất, nhìn cân thì năm năm chỉ thêm 2 kg, nhìn vòng eo thì thấy thay đổi rõ hơn. Thứ hai, dùng chiều cao cũ hay chiều cao mới làm BMI khác nhau đáng kể, nên mỗi năm hãy đo lại chiều cao trước khi tính.
Vòng hông và tỷ lệ eo/hông: thấy mỡ dịch chuyển
Vòng eo cho biết mỡ bụng nhiều hay ít, còn tỷ lệ eo/hông cho biết mỡ đang nằm ở đâu. Ở thời kỳ mãn kinh, tỷ lệ này hay đổi rõ vì hông có thể nhỏ đi khi eo to ra. Lấy lại chị Hoa ở ví dụ trên, kèm số đo vòng hông.
| Thời điểm | Vòng eo | Vòng hông | Eo chia hông |
|---|---|---|---|
| Năm 46 tuổi | 78 cm | 96 cm | 78 : 96 ≈ 0,81 |
| Năm 51 tuổi | 84 cm | 95 cm | 84 : 95 ≈ 0,88 |
Vòng hông gần như đứng yên, chỉ giảm 1 cm, trong khi vòng eo tăng 6 cm, nên tỷ lệ eo/hông đi từ 0,81 lên 0,88, vượt mốc 0,85 mà Tổ chức Y tế Thế giới dùng cho nữ. Đây là hình ảnh bằng số của câu "mỡ dịch từ hông lên bụng". Nếu chỉ có cân nặng, chị Hoa chỉ thấy 2 kg tăng thêm.
Khi đo vòng hông, giữ thước nằm ngang ở chỗ mông nhô ra phía sau nhiều nhất và mặc đồ mỏng giống nhau mỗi lần. Vòng hông dễ lệch vài xăng-ti-mét nếu thước chếch lên hoặc nếu lần này mặc quần dày, lần sau mặc váy mỏng. Ghi rõ đồ đã mặc trong sổ.
Đọc kết quả: các mốc phổ biến cho phụ nữ
Các mốc dưới đây là ngưỡng sàng lọc dùng rộng rãi, áp chung cho phụ nữ trưởng thành, không có ngưỡng riêng được chấp nhận rộng rãi cho thời kỳ mãn kinh.
| Chỉ số | Mốc thường dùng | Cách đọc |
|---|---|---|
| BMI (Tổ chức Y tế Thế giới) | 18,5 · 25 · 30 | Vị trí chung so với cộng đồng |
| BMI (người châu Á) | 23 · 25 | Mốc thấp hơn vì người châu Á thường tích mỡ bụng sớm hơn |
| Vòng eo nữ (người châu Á) | 80 cm | Trên mốc nghĩa là mỡ bụng đáng chú ý khi khám |
| Tỷ lệ eo/hông nữ | 0,85 | Trên mốc nghĩa là mỡ nghiêng về vùng bụng |
| Tỷ lệ eo trên chiều cao | 0,5 | Vòng eo nên dưới một nửa chiều cao |
Với chị Hoa ở ví dụ trên, vòng eo 84 cm đã qua mốc 80 cm và tỷ lệ eo trên chiều cao 0,54 đã qua 0,5, trong khi BMI 23,8 nằm trong khoảng 23 đến dưới 25 theo ngưỡng người châu Á. Đọc chung: nên mang số liệu tới buổi khám định kỳ để nhân viên y tế xem cùng huyết áp và xét nghiệm, chứ không phải tự gắn nhãn cho mình.
Giới hạn của các con số ở giai đoạn này
Giữ nước làm cân dao động. Trong thời kỳ quanh mãn kinh, lượng nước trong cơ thể có thể thay đổi theo tuần. Cân lên xuống một ký trong vài ngày thường là nước, không phải mỡ.
Cân trở kháng dễ lệch hơn. Phần trăm mỡ trên cân điện tử được tính từ điện trở, mà điện trở phụ thuộc lượng nước. Khi nước dao động, phần trăm mỡ cũng nhảy theo. Chỉ nên dùng để xem xu hướng nhiều tháng.
Cân không đo được xương. Chỉ số "khối xương" trên một số cân là ước tính từ công thức, không phải đo mật độ xương. Mật độ xương cần phương pháp chuyên dụng ở cơ sở y tế.
Ngưỡng là công cụ sàng lọc. Vượt mốc vòng eo không phải là chẩn đoán. Dưới mốc cũng không có nghĩa không cần khám định kỳ.
So với chính mình đáng tin hơn so với người khác. Hai phụ nữ cùng tuổi có thể khác nhau rất nhiều về khung xương và kiểu phân bố mỡ. Số liệu của bạn qua các năm là thước đo tốt nhất.
Giấc ngủ và bốc hoả làm số buổi sáng kém ổn định. Đêm ngủ chập chờn, đổ mồ hôi nhiều có thể làm cân buổi sáng nhẹ hơn thường lệ do mất nước, và ngày hôm sau lại tăng trở lại. Một con số lệch sau đêm mất ngủ không nên được đọc như thay đổi thật; đánh dấu ngày đó trong sổ và so bằng trung bình cả tuần.
Khi nào nên hỏi bác sĩ và hỏi gì
Hãy hẹn khám khi: cân nặng hoặc vòng eo thay đổi nhanh trong vài tháng mà không rõ lý do; sụt cân ngoài ý muốn; chiều cao giảm rõ so với thời trẻ, hoặc lưng còng đi; các triệu chứng quanh mãn kinh ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt. Với chảy máu bất thường hay các triệu chứng phụ khoa, cần khám chuyên khoa, không chờ tới buổi khám định kỳ.
Khi đi, mang sổ ghi các tháng gần nhất. Những câu hỏi hữu ích: "Với vòng eo như thế này, cần kiểm tra thêm những chỉ số nào?", "Chiều cao giảm như vậy có cần đo mật độ xương không?", "Bao lâu nên kiểm tra lại?". Nếu việc theo dõi con số khiến bạn căng thẳng, ăn uống bị xáo trộn, hãy nói điều đó với bác sĩ hoặc tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Tình huống giả định: chị Lụa 49 tuổi thấy quần cũ chật ở eo dù cân chỉ tăng một ký. Chị đo trong ba tháng liền, vòng eo lần lượt 81, 82, 83 cm. Thay vì tự áp một chế độ ăn khắt khe, chị mang số đến buổi khám, được đo huyết áp và hẹn xét nghiệm định kỳ. Số đo tại nhà đã làm đúng việc của nó: đưa thông tin tới người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mãn kinh làm to bụng dù cân không tăng nhiều?
Khi nội tiết tố nữ giảm, phần mỡ tăng thêm có xu hướng nằm ở bụng thay vì hông và đùi. Cùng lúc khối cơ có thể giảm. Vì vậy vòng eo đổi rõ hơn cân nặng.
Có ngưỡng BMI riêng cho phụ nữ sau mãn kinh không?
Không có ngưỡng riêng được chấp nhận rộng rãi. Các mốc phổ biến 18,5, 25 và 30 cùng mốc 23 và 25 cho người châu Á vẫn được dùng, nhưng nên đọc kèm vòng eo và chiều cao đo lại.
Bao lâu nên đo lại chiều cao?
Mỗi năm một lần là hợp lý cho mục đích theo dõi chung. Đo sát tường, gót và vai chạm tường. Nếu thấy chiều cao giảm rõ so với trước, hãy báo với bác sĩ ở lần khám tới.
Cân điện tử báo mỡ tăng vài phần trăm sau một tuần có đáng tin không?
Không nên tin thay đổi ngắn như vậy. Phần trăm mỡ trên cân trở kháng nhảy theo lượng nước trong cơ thể, mà lượng nước ở giai đoạn này hay dao động. Hãy so trung bình nhiều tuần.
Vòng eo bao nhiêu thì phụ nữ nên chú ý?
Mốc thường dùng cho phụ nữ châu Á là 80 cm, kèm quy tắc vòng eo dưới một nửa chiều cao. Vượt mốc là lý do để mang số đi khám định kỳ, không phải là chẩn đoán.
Có nên tự ăn kiêng khi thấy vòng eo tăng?
Bài này không đưa chế độ ăn. Khi vòng eo tăng, việc nên làm trước là mang số liệu tới nhân viên y tế để được đánh giá cùng huyết áp, xét nghiệm và tiền sử, rồi mới bàn tới thay đổi sinh hoạt.