Tuổi từ 20 đến 30 là thời điểm tốt nhất để ghi một bộ "mốc nền" các chỉ số cơ thể: chiều cao đo chính xác, cân nặng, vòng eo, vòng hông và các tỷ lệ tính từ chúng; mười năm sau, những con số này giúp bạn biết mình đã thay đổi bao nhiêu, điều mà không bảng ngưỡng chung nào trả lời được. Ở tuổi này cơ thể thường ổn định, chiều cao đã hết tăng và chưa bắt đầu giảm.
Phần dưới giải thích vì sao nên ghi mốc nền ở tuổi này, bộ số cần ghi, một ví dụ tính tay, cách đọc mốc nền theo ngưỡng chung, cách so sánh khi mười năm sau đo lại, những biến cố đời sống hay làm số đổi, và giới hạn của cách làm này. Bài chỉ nói về đo và ghi chép; không đặt mục tiêu cân nặng cho ai.
Vì sao nên ghi mốc nền ở tuổi 20–30
Các ngưỡng BMI hay vòng eo cho biết bạn đang ở đâu so với cộng đồng. Nhưng câu hỏi bác sĩ hay hỏi khi khám lại là: "So với trước đây, anh chị đã thay đổi bao nhiêu?". Phần lớn người ở tuổi 40 trả lời bằng trí nhớ, mà trí nhớ về cân nặng thời trẻ thường sai vài ký, về vòng eo thì gần như không ai nhớ.
Tuổi 20 đến 30 là khoảng thời gian thuận lợi để có những con số đáng tin. Chiều cao đã ổn định sau tuổi dậy thì và chưa bắt đầu giảm. Nhiều người có cân nặng tương đối ổn định trước khi bước vào những năm bận rộn với công việc, gia đình, con cái.
Một bộ mốc nền tốt không cần thiết bị đặc biệt. Một thước dây, một cái cân và mười lăm phút là đủ. Điều quan trọng là ghi đúng cách, ghi cả điều kiện đo, và cất ở nơi mười năm sau còn tìm thấy.
Mốc nền cũng không phải "cân nặng chuẩn" bạn phải giữ suốt đời. Cơ thể thay đổi theo tuổi là bình thường. Mốc nền chỉ để thay đổi được đo bằng số, không bằng cảm giác. Nếu bạn đã qua tuổi 30 mà chưa có mốc nền, cứ ghi ngay hôm nay; mốc muộn vẫn tốt hơn không có mốc nào.
Bộ mốc nền nên ghi
Đo vào một buổi sáng bình thường, không phải ngay sau đợt ốm, đợt tập luyện đặc biệt hay kỳ nghỉ ăn uống thất thường.
| Số đo | Cách đo | Ghi kèm |
|---|---|---|
| Chiều cao | Đứng sát tường, không giày, gót và mông chạm tường, đặt thước phẳng trên đỉnh đầu, đánh dấu, đo hai lần | Đo buổi sáng hay chiều (buổi chiều thường thấp hơn một chút) |
| Cân nặng | Buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, đồ mỏng | Loại cân, chỗ đặt |
| Vòng eo | Điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, thở ra bình thường, đo hai lần | Vị trí đã dùng |
| Vòng hông | Chỗ mông nhô ra nhiều nhất, thước nằm ngang | Đồ đang mặc |
| BMI, tỷ lệ eo trên chiều cao, tỷ lệ eo/hông | Tính từ các số trên | Ghi cả phép tính để sau kiểm lại |
| Bối cảnh | Tự ghi | Công việc, mức vận động, giấc ngủ, đang ở giai đoạn nào trong đời |
Hàng "bối cảnh" thường bị bỏ qua nhưng lại quý nhất khi đọc lại sau nhiều năm. Một dòng như "làm văn phòng, đi xe máy, chạy bộ hai buổi một tuần" giúp bạn hiểu vì sao các con số sau này đổi.
Ví dụ tính tay: chị Ngân 24 tuổi
Chị Ngân cao 1,58 m, nặng 50 kg, vòng eo 68 cm, vòng hông 92 cm. Tính bộ mốc nền như sau.
- Bình phương chiều cao: 1,58 × 1,58 = 2,4964.
- BMI: 50 : 2,4964 ≈ 20,03, làm tròn 20,0.
- Tỷ lệ eo trên chiều cao: 68 : 158 ≈ 0,430, làm tròn 0,43.
- Tỷ lệ eo/hông: 68 : 92 ≈ 0,739, làm tròn 0,74.
- Năng lượng cơ bản theo Mifflin-St Jeor cho nữ, để tham khảo: 10 × 50 + 6,25 × 158 − 5 × 24 − 161 = 500 + 987,5 − 120 − 161 = 1.206,5, khoảng 1.207 kcal mỗi ngày.
- Ghi tất cả vào một trang, kèm ngày đo, đo buổi sáng, cân đặt trên sàn gạch phòng ngủ.
Năng lượng cơ bản là ước tính từ công thức, không phải số đo; ghi vào để sau này tính lại bằng cùng công thức mà so sánh. Các con số khác là số đo thật, và đó mới là phần giá trị nhất của mốc nền.
Một lỗi hay gặp khi làm phép tính: dùng chiều cao theo xăng-ti-mét trong công thức BMI. 50 chia 158 bình phương ra một số rất nhỏ, không phải BMI. Công thức BMI luôn dùng mét, còn tỷ lệ eo trên chiều cao thì dùng cùng đơn vị xăng-ti-mét cho cả hai số. Làm tròn ở bước cuối cùng, không làm tròn giữa chừng, để kết quả không lệch.
Đọc mốc nền theo ngưỡng chung
Đọc mốc nền theo ngưỡng giúp biết điểm xuất phát nằm ở đâu. Với chị Ngân ở ví dụ trên:
| Chỉ số | Giá trị của chị Ngân | Mốc phổ biến | Đọc |
|---|---|---|---|
| BMI | 20,0 | 18,5 · 25 · 30 (Tổ chức Y tế Thế giới); 23 · 25 (người châu Á) | Trong khoảng 18,5 đến dưới 23 |
| Vòng eo | 68 cm | 80 cm cho nữ (người châu Á) | Dưới mốc |
| Tỷ lệ eo trên chiều cao | 0,43 | 0,5 | Dưới mốc |
| Tỷ lệ eo/hông | 0,74 | 0,85 cho nữ (Tổ chức Y tế Thế giới) | Dưới mốc |
Mốc nền nằm trong khoảng thường dùng không có nghĩa là "đạt", cũng như nằm ngoài khoảng không có nghĩa là "trượt". Một người trẻ có BMI dưới 18,5 hoặc trên 25 vẫn nên ghi mốc nền như thường, và nên hỏi nhân viên y tế nếu con số đi kèm mệt mỏi hay thay đổi nhanh.
Với người tập thể hình hoặc chơi thể thao nhiều, BMI có thể cao vì khối cơ; ghi vòng eo bên cạnh để sau này đọc đúng.
Ngưỡng 23 và 25 cho người châu Á thấp hơn bảng quốc tế vì ở cùng một BMI, nhiều người châu Á có tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn và mỡ bụng nhiều hơn. Khi ghi mốc nền, nên ghi cả hai cách đọc để sau này không phải tra lại.
Mười năm sau: so với mốc nền thế nào
Năm 34 tuổi, chị Ngân đo lại đúng như cách cũ: chiều cao vẫn 1,58 m, cân 56 kg, vòng eo 74 cm, vòng hông 96 cm. So sánh như sau.
- Cân thay đổi: 56 − 50 = 6 kg; theo phần trăm 6 : 50 × 100 = 12%.
- BMI mới: 56 : 2,4964 ≈ 22,43, làm tròn 22,4.
- Vòng eo thay đổi: 74 − 68 = 6 cm; tỷ lệ eo trên chiều cao mới 74 : 158 ≈ 0,468, làm tròn 0,47.
- Tỷ lệ eo/hông mới: 74 : 96 ≈ 0,771, làm tròn 0,77.
- Mức tăng trung bình mỗi năm: 6 kg : 10 năm = 0,6 kg mỗi năm; 6 cm : 10 năm = 0,6 cm mỗi năm.
Để ý: vòng hông cũng tăng 4 cm nên tỷ lệ eo/hông chỉ đổi từ 0,74 lên 0,77, ít hơn mức đổi của vòng eo. Đó là lý do nên ghi cả vòng eo tuyệt đối, không chỉ ghi tỷ lệ. Tất cả các số mới vẫn dưới các mốc chung. Nếu không có mốc nền, chị Ngân chỉ biết "mình vẫn bình thường". Có mốc nền, chị biết chính xác mình đã đổi bao nhiêu và đổi đều hay đổi đột ngột. Đây là thông tin có ích khi trao đổi với nhân viên y tế, nhất là khi có tiền sử gia đình cần theo dõi.
Ghi sổ thế nào để mười năm sau còn dùng được
Phần lớn mốc nền bị mất không phải vì đo sai mà vì không tìm lại được, hoặc tìm lại được mà không biết đã đo thế nào. Vài nguyên tắc nhỏ giúp tránh chuyện đó.
- Ghi cả cách đo, không chỉ con số. "Vòng eo 68 cm, đo ở điểm giữa xương sườn cuối và mào chậu, thở ra" có ích hơn "eo 68".
- Ghi ngày, giờ, đồ đang mặc và loại cân. Mười năm sau, chi tiết này cho biết hai lần đo có so được với nhau hay không.
- Ghi phép tính, không chỉ kết quả. Viết "50 : 2,4964 ≈ 20,0" thay vì chỉ "BMI 20". Sau này kiểm lại được nếu nghi nhầm.
- Lưu ở hai nơi. Một bản trong sổ khám sức khoẻ cá nhân, một bản trong ghi chú điện thoại hoặc gửi vào email của chính mình. Đổi điện thoại không làm mất mốc nền.
- Đặt nhắc đo lại mỗi năm vào cùng một tháng, chẳng hạn tháng sinh nhật. Gắn với một mốc quen dễ nhớ.
- Không xoá số cũ khi có số mới. Giá trị của sổ nằm ở chuỗi số, không nằm ở số mới nhất.
Một trang ghi đúng cách mất mười lăm phút. Nó trả lời được những câu hỏi mà mười năm sau không ai còn nhớ, kể cả chính bạn.
Biến cố đời sống hay làm số đổi và giới hạn của mốc nền
Ra trường, đi làm. Chuyển từ đời sống sinh viên đi bộ nhiều sang ngồi văn phòng thường làm vòng eo đổi trước. Ghi chú thời điểm đổi việc trong sổ.
Mang thai và sinh con. Trong thai kỳ, cân nặng được theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa, không so với mốc nền. Sau sinh, bắt đầu lại trang sổ sau buổi tái khám, và lấy cân trước mang thai làm mốc.
Đổi chỗ ở, sống một mình hoặc lập gia đình. Giờ ăn, giờ ngủ thay đổi; ghi một dòng bối cảnh để sau đọc lại.
Đo sai cách lần sau. Mốc nền chỉ so được khi đo lại đúng cách cũ: cùng vị trí đo eo, cùng giờ cân. Đó là lý do phải ghi cách đo ngay từ đầu.
Mốc nền không phải mục tiêu. Mười năm sau nặng hơn mốc nền là chuyện thường gặp. Mốc nền giúp đọc thay đổi, không phải để ép mình trở về con số tuổi 24. Nếu việc so sánh làm bạn lo âu, ăn uống căng thẳng hoặc sợ ăn, hãy tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Mốc nền chỉ số cơ thể là gì?
Là bộ số đo cơ thể ghi ở một thời điểm cơ thể ổn định, thường ở tuổi 20 đến 30, gồm chiều cao, cân nặng, vòng eo, vòng hông và các tỷ lệ tính từ chúng. Về sau bạn so với chính mốc này để biết đã thay đổi bao nhiêu.
Vì sao phải đo chiều cao chính xác khi còn trẻ?
Chiều cao ở tuổi 20 đến 30 đã ổn định và chưa giảm. Con số đo chính xác lúc này giúp tính BMI đúng về sau và giúp nhận ra nếu chiều cao giảm khi lớn tuổi.
Bao lâu nên đo lại so với mốc nền?
Đo lại mỗi năm một lần theo đúng cách cũ là đủ cho mục đích theo dõi chung. Ghi mỗi lần vào cùng một sổ để thấy xu hướng, thay vì chỉ so hai điểm cách nhau mười năm.
Mốc nền có cần đo phần trăm mỡ không?
Không bắt buộc. Phần trăm mỡ từ cân trở kháng dao động theo lượng nước nên khó so sau nhiều năm, nhất là khi đổi cân. Vòng eo và vòng hông đo bằng thước dây ổn định hơn cho mục đích này.
Tăng cân so với mốc nền bao nhiêu là đáng chú ý?
Không có con số chung áp cho mọi người. Nên đọc kèm vòng eo, tốc độ thay đổi và các mốc ngưỡng chung. Thay đổi nhanh trong thời gian ngắn, hoặc sụt cân không chủ ý, là lý do để hỏi nhân viên y tế.
Đang mang thai có nên so cân với mốc nền không?
Không. Trong thai kỳ, cân nặng được theo dõi theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa. Sau sinh, có thể dùng cân trước mang thai làm mốc để so, bắt đầu sau buổi tái khám sau sinh.