Mỡ nội tạng là phần mỡ nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh và xen giữa các cơ quan như ruột, gan, thận, khác với mỡ dưới da là lớp mỡ véo được bằng tay. Nó chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng lượng mỡ, nhưng được nhân viên y tế chú ý vì hoạt động chuyển hoá khác mỡ dưới da.
Đo mỡ nội tạng chính xác cần chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ. Ở nhà, cân trở kháng chỉ cho một "mức" ước tính theo thang riêng của từng hãng, còn vòng eo và tỷ lệ eo trên chiều cao là chỉ điểm gián tiếp dễ đo nhất. Phần dưới giải thích từng cách và cách đọc chúng cho đúng.
Mỡ nội tạng và mỡ dưới da khác nhau ở đâu
Cả hai đều là mô mỡ, nhưng vị trí và cách chúng tương tác với phần còn lại của cơ thể khác nhau. Bảng dưới so sánh những điểm chính.
| Đặc điểm | Mỡ dưới da | Mỡ nội tạng |
|---|---|---|
| Vị trí | Ngay dưới da, khắp cơ thể: bụng, đùi, hông, cánh tay | Trong ổ bụng, quanh ruột, gan, thận, trong mạc treo ruột |
| Sờ được không | Véo được bằng hai ngón tay | Không véo được, nằm sau lớp cơ bụng |
| Tỷ trọng trong tổng mỡ | Phần lớn | Phần nhỏ |
| Cách đo | Thước kẹp, siêu âm, hình ảnh | Chụp cắt lớp, cộng hưởng từ; ước tính bằng máy chụp chuyên dụng hoặc trở kháng |
| Biểu hiện bên ngoài | Bụng mềm, véo được | Bụng có thể căng, chắc, nhô ra mà véo không được nhiều |
| Mức độ được y khoa chú ý | Ít hơn | Nhiều hơn, vì liên quan chặt hơn tới chuyển hoá |
Dòng "biểu hiện bên ngoài" chỉ là gợi ý, không phải cách tự kiểm tra. Hình dáng bụng còn phụ thuộc tư thế, cơ bụng, hơi trong ruột và nhiều yếu tố khác. Muốn biết thật, cần phương pháp đo phù hợp.
Vì sao mỡ nội tạng được chú ý
Mỡ nội tạng nằm gần gan và hệ tuần hoàn của ruột, các chất nó tiết ra đi thẳng tới gan qua tĩnh mạch cửa. Mô mỡ này cũng hoạt động mạnh hơn về mặt chuyển hoá: tích trữ và giải phóng mỡ nhanh hơn, tham gia vào các tín hiệu viêm và nội tiết. Vì thế, trong y văn, lượng mỡ nội tạng được xem là có liên quan chặt hơn tới các vấn đề chuyển hoá so với tổng lượng mỡ hay cân nặng.
Điều này giải thích một hiện tượng nhiều người thắc mắc: hai người có cùng BMI, thậm chí cùng tỷ lệ mỡ, nhưng kết quả xét nghiệm máu khác nhau. Một phần khác biệt có thể đến từ việc mỡ nằm ở đâu. Người châu Á được nhận xét là có xu hướng tích mỡ nội tạng nhiều hơn ở cùng mức BMI so với nhiều nhóm dân khác, đây là một trong các lý do ngưỡng BMI thường dùng cho người châu Á thấp hơn ngưỡng chung.
Cần đọc đúng chiều: đây là mối liên hệ ở cấp quần thể, không phải lời phán cho từng người. Một con số mỡ nội tạng cao trên cân gia đình không có nghĩa bạn mắc bệnh gì; nó là lý do để đo thêm và hỏi nhân viên y tế, không phải để tự kết luận.
Các cách đo mỡ nội tạng hiện có
Chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ. Cho hình ảnh lát cắt ngang bụng, đo trực tiếp diện tích hay thể tích mỡ nội tạng. Đây là cách chuẩn, nhưng chỉ dùng trong nghiên cứu hoặc khi bác sĩ chụp vì lý do khác. Không ai chụp cắt lớp chỉ để theo dõi mỡ.
Chụp hấp thụ tia X năng lượng kép. Một số máy có phần mềm ước tính mỡ nội tạng ở vùng bụng dựa trên mỡ toàn vùng trừ đi lớp mỡ dưới da. Chính xác kém chụp cắt lớp nhưng liều tia thấp hơn nhiều.
Cân trở kháng. Nhiều cân gia đình và máy ở phòng tập hiển thị "mức mỡ nội tạng" bằng một số không đơn vị. Đây là ước tính từ phương trình riêng của nhà sản xuất dựa trên điện trở, tuổi, giới, cân nặng và chiều cao; nó không đo trực tiếp lớp mỡ quanh nội tạng.
Siêu âm. Một số nơi đo độ dày lớp mỡ trong ổ bụng bằng siêu âm. Kết quả phụ thuộc người làm và máy, thường dùng trong bối cảnh khám bệnh.
Vòng eo và tỷ lệ eo trên chiều cao. Không đo mỡ nội tạng, nhưng có liên hệ khá tốt với nó ở cấp quần thể, lại đo được ở nhà bằng thước dây. Đây là chỉ điểm thực dụng nhất cho việc tự theo dõi.
Vì sao mỡ nội tạng khác nhau giữa người với người
Giới tính. Ở tuổi trưởng thành, nam giới thường tích mỡ ở vùng bụng và trong ổ bụng nhiều hơn, còn nữ giới tích nhiều hơn ở hông và đùi dưới da. Sự khác biệt này thu hẹp dần ở phụ nữ sau mãn kinh.
Tuổi. Theo tuổi, tỷ lệ mỡ nằm trong ổ bụng có xu hướng tăng lên, kể cả khi cân nặng giữ nguyên. Đây là lý do người trung niên hay thấy vòng eo tăng mà cân không đổi.
Di truyền và nhóm dân. Một phần cách cơ thể phân bố mỡ do gen quyết định. Như đã nói, ở cấp quần thể người châu Á có xu hướng nhiều mỡ nội tạng hơn ở cùng mức BMI.
Lối sống. Ngồi nhiều, ngủ ít, căng thẳng kéo dài, uống nhiều rượu bia đều được ghi nhận có liên hệ với lượng mỡ vùng bụng. Mức độ ảnh hưởng ở từng người rất khác nhau, nên đừng tự quy kết nguyên nhân từ một con số trên cân.
Mỡ ở những chỗ không nên nhiều: mỡ lạc chỗ
Khái niệm. Ngoài mỡ dưới da và mỡ nội tạng, mỡ còn có thể tích tụ ở những nơi vốn chỉ nên có rất ít, như trong tế bào gan, giữa các sợi cơ, quanh tim. Giới chuyên môn gọi chung là mỡ lạc chỗ. Lượng mỡ này thường đi cùng mỡ nội tạng, và cũng được quan tâm vì liên quan tới chuyển hoá.
Mỡ trong gan. Gan tích mỡ thường được phát hiện qua siêu âm bụng hoặc xét nghiệm khi khám sức khoẻ. Kết quả này do bác sĩ đọc và tư vấn; một con số trên cân gia đình không thay được.
Mỡ trong cơ. Theo tuổi và khi ít vận động, mỡ có thể len vào giữa các sợi cơ. Chất lượng cơ giảm dù khối cơ đo được chưa giảm nhiều; đây là một lý do sức cơ ở người lớn tuổi giảm nhanh hơn khối cơ.
Mỡ quanh tim. Chỉ thấy được qua chẩn đoán hình ảnh, thường khi bác sĩ chụp vì lý do khác. Không có cách đo nào tại nhà.
Ý nghĩa với việc tự theo dõi. Không có dụng cụ gia đình nào đo được mỡ lạc chỗ. Thứ bạn làm được là theo dõi vòng eo, duy trì khám định kỳ và mang số liệu tới bác sĩ. Đừng mua dịch vụ chụp chiếu để "kiểm tra mỡ" khi chưa có chỉ định.
Đo vòng eo và tính tỷ lệ eo trên chiều cao
Vì đo được ở nhà và khá ổn định, vòng eo là cách theo dõi gián tiếp đáng dùng nhất. Thực hiện như sau:
- Đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, bụng thả lỏng, không hóp bụng, mặc đồ mỏng hoặc đo trên da.
- Xác định điểm giữa bờ dưới xương sườn cuối và đỉnh xương hông ở hai bên sườn; đây là vị trí đo thường được hướng dẫn.
- Quấn thước dây vòng quanh bụng qua điểm đó, giữ thước song song với mặt sàn, sát da nhưng không thít.
- Thở ra bình thường rồi đọc số ở cuối thì thở ra. Đo hai lần, lệch nhau quá 1 cm thì đo lần ba.
- Chia vòng eo cho chiều cao, cùng đơn vị. Ví dụ chị Mai cao 160 cm, vòng eo 84 cm: 84 ÷ 160 = 0,525.
Một nguyên tắc dễ nhớ được nhiều tài liệu dùng là giữ vòng eo dưới một nửa chiều cao, tức tỷ lệ dưới 0,5. Với chị Mai, nửa chiều cao là 80 cm, vòng eo đang vượt 4 cm. Đây là thông tin để theo dõi và trao đổi khi đi khám, không phải chẩn đoán. Cách đo chi tiết và các ngưỡng vòng eo được bàn kỹ ở chuyên mục vòng eo.
Tình huống giả định và cách đọc
Anh Phong, 45 tuổi, cân 66 kg, cao 1,68 m. BMI = 66 ÷ (1,68 × 1,68) = 66 ÷ 2,8224 ≈ 23,4. Cân gia đình báo mức mỡ nội tạng nằm ở vùng màu cam. Vòng eo đo được 92 cm, tỷ lệ eo trên chiều cao = 92 ÷ 168 ≈ 0,55. Cả hai chỉ điểm cùng gợi ý mỡ dồn ở vùng bụng dù BMI chỉ quanh ngưỡng. Hợp lý nhất là ghi lại các con số và mang tới lần khám sức khoẻ định kỳ.
Chị Hà, 52 tuổi. Hai năm qua cân không đổi nhưng vòng eo tăng 5 cm. Thay đổi phân bố mỡ về vùng bụng là điều nhiều phụ nữ gặp quanh thời kỳ mãn kinh; nó là lý do để hỏi bác sĩ, không phải để lo lắng hay tự kết luận.
Anh Sơn, 31 tuổi, tập tạ. Cân báo mức mỡ nội tạng thấp nhưng tỷ lệ mỡ toàn thân lại cao bất thường. Với người nhiều cơ, phương trình của cân dễ lệch. Vòng eo 78 cm trên chiều cao 175 cm cho tỷ lệ ≈ 0,45, phù hợp với hình dáng thực tế hơn con số trên cân.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Mỡ nội tạng là một phần trong bức tranh chung mà nhân viên y tế đánh giá cùng huyết áp, xét nghiệm máu và tiền sử. Nên chủ động hỏi khi:
- Vòng eo tăng dần qua nhiều tháng dù cân nặng không đổi.
- Tỷ lệ eo trên chiều cao vượt 0,5 và gia đình có người mắc bệnh tim mạch hoặc rối loạn chuyển hoá.
- Bạn chưa khám sức khoẻ định kỳ trong một hai năm gần đây.
- Bụng to lên nhanh kèm khó chịu, đau, thay đổi tiêu hoá: trường hợp này cần đi khám, không liên quan tới việc đo mỡ.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Vòng eo và các chỉ số này của mình có cần làm thêm xét nghiệm gì không, và nên theo dõi chỉ số nào?". Đừng tự mua dịch vụ chụp chiếu để đo mỡ nội tạng khi chưa có chỉ định. Mang theo sổ ghi vòng eo, cân nặng, ngày đo trong vài tháng gần nhất; một chuỗi số đo đều đặn giúp bác sĩ nhìn ra xu hướng tốt hơn nhiều so với một con số đơn lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Người gầy có mỡ nội tạng không?
Có. Mọi người đều có một lượng mỡ nội tạng nhất định, và người có cân nặng bình thường vẫn có thể tích nhiều mỡ ở vùng bụng. Vì vậy vòng eo được xem cùng BMI chứ không bị thay thế bởi BMI.
Mỡ nội tạng và mỡ bụng có phải là một không?
Không hẳn. Mỡ bụng gồm cả lớp mỡ dưới da bụng véo được và mỡ nội tạng nằm sâu sau lớp cơ. Vòng eo phản ánh cả hai, nên vòng eo lớn chưa cho biết phần nào chiếm ưu thế nếu không có chẩn đoán hình ảnh.
Có tự sờ biết được mỡ nội tạng nhiều hay ít không?
Không. Mỡ nội tạng nằm sau lớp cơ bụng nên không véo được. Hình dáng bụng chỉ gợi ý, vì còn phụ thuộc cơ bụng, tư thế và hơi trong ruột. Vòng eo đo bằng thước dây là chỉ điểm khách quan hơn.
Có nên đi chụp cắt lớp để đo mỡ nội tạng không?
Không nên chụp chỉ để đo mỡ. Chụp cắt lớp có liều tia đáng kể và được dùng khi bác sĩ cần vì lý do y khoa. Để theo dõi, vòng eo và các chỉ số khám định kỳ là đủ trong đa số trường hợp.
Vì sao người châu Á được lưu ý nhiều hơn về mỡ nội tạng?
Ở cấp quần thể, người châu Á được ghi nhận có xu hướng tích mỡ nội tạng nhiều hơn ở cùng mức BMI. Đây là một lý do ngưỡng BMI thường dùng cho người châu Á thấp hơn ngưỡng chung, nhưng không phải nhận định cho từng người.
Mỡ nội tạng có thay đổi theo tuổi không?
Có. Theo tuổi, tỷ lệ mỡ nằm trong ổ bụng có xu hướng tăng kể cả khi cân nặng giữ nguyên, và ở phụ nữ sự thay đổi này thường rõ hơn quanh thời kỳ mãn kinh. Theo dõi vòng eo đều đặn giúp thấy xu hướng này sớm.