Khi theo dõi chỉ số cơ thể cho cha mẹ cao tuổi tại nhà, con số đáng để ý nhất thường không phải là cân nặng đang bao nhiêu mà là cân thay đổi bao nhiêu phần trăm trong vài tháng; sụt cân không chủ ý ở người cao tuổi là thông tin nên báo bác sĩ sớm, và nhiều tài liệu y khoa coi sụt khoảng 5% cân nặng trong vòng 6 đến 12 tháng là mức nên đi khám. Để có con số đó, cần cân an toàn, cân đều và ghi sổ.
Phần dưới hướng dẫn người chăm sóc cách cân cho người đi đứng không vững, cách tính phần trăm thay đổi, lịch ghi chép đơn giản, những số đo khác có ích khi cha mẹ không đứng thẳng được, giới hạn của các con số và lúc nên đưa đi khám. Bài không chẩn đoán và không đưa chế độ ăn; việc đó thuộc về bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Vì sao sụt cân đáng chú ý hơn tăng cân ở tuổi này
Ở tuổi trung niên, người ta thường lo về tăng cân. Sang tuổi cao, chiều quan tâm đổi lại. Sụt cân không chủ ý, tức là không ăn kiêng, không cố ý vận động thêm mà cân vẫn giảm, có thể là dấu hiệu sớm của nhiều vấn đề cần bác sĩ tìm hiểu: ăn kém vì răng miệng, nuốt khó, buồn bã, bệnh mạn tính tiến triển, hay tác dụng của thuốc đang dùng.
Người cao tuổi sụt cân thường mất cả cơ, không chỉ mỡ. Khi cơ giảm, sức đi đứng giảm, nguy cơ té ngã tăng. Vì vậy một vài ký mất đi ở tuổi 75 có ý nghĩa khác hẳn vài ký mất đi ở tuổi 35.
Vấn đề là sụt cân chậm rất khó nhận ra bằng mắt. Người sống cùng hằng ngày càng khó thấy. Quần áo rộng ra, nhẫn lỏng, má hóp thêm chỉ rõ khi đã mất khá nhiều. Một cái cân và một trang sổ cho thấy sớm hơn mọi quan sát.
Điều đó không có nghĩa phải cân mỗi ngày hay biến việc cân thành áp lực cho cha mẹ. Mục tiêu là có vài con số đều đặn, đúng điều kiện, để khi đi khám người nhà trả lời được câu hỏi "cân có thay đổi không, thay đổi từ bao giờ" bằng số thay vì cảm giác.
Cân an toàn cho người đi đứng không vững
Té ngã khi bước lên cân là rủi ro thật. Những bước dưới đây giảm rủi ro mà vẫn có số dùng được.
- Đặt cân trên sàn cứng, phẳng, không trơn, sát tường hoặc cạnh một món đồ chắc chắn để vịn. Tránh thảm, sàn phòng tắm ướt.
- Chọn cân có mặt rộng, thấp, bước lên không phải nhấc chân cao.
- Cân vào buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, mặc bộ đồ ngủ mỏng giống nhau mỗi lần.
- Người chăm sóc đứng cạnh, đỡ khuỷu tay khi bước lên và bước xuống. Khi đã đứng vững thì buông tay ra, vì người đỡ tì vào sẽ làm sai số cân.
- Chờ số đứng yên rồi đọc, đỡ cha mẹ bước xuống trước, sau đó mới ghi sổ.
- Nếu không thể đứng vững dù có người đỡ, đừng cố. Nhờ cơ sở y tế cân bằng cân ghế hoặc cân giường khi đi khám, và ghi số đó vào sổ kèm ghi chú "cân ở cơ sở y tế".
Đừng cân bằng cách người nhà bế cha mẹ đứng lên cân rồi trừ cân của mình: vừa nguy hiểm cho cả hai, vừa cộng dồn sai số của hai lần cân. Số cân ở cơ sở y tế vài tháng một lần vẫn tốt hơn một con số sai mỗi tuần.
Tính phần trăm thay đổi cân nặng: ví dụ bà Tám
Bà Tám 76 tuổi, chiều cao đo năm ngoái 1,50 m. Người nhà cân mỗi tháng một lần vào sáng đầu tháng: tháng Một 50,0 kg, tháng Hai 49,6, tháng Ba 49,0, tháng Tư 48,3, tháng Năm 47,6, tháng Sáu 47,0. Bà không ăn kiêng. Tính như sau.
- Lượng cân thay đổi: 50,0 − 47,0 = 3,0 kg trong 5 tháng.
- Phần trăm thay đổi: lấy lượng thay đổi chia cân ban đầu, nhân 100: 3,0 : 50,0 × 100 = 6%.
- Đặt cạnh mốc thường được nêu: sụt khoảng 5% trong 6 đến 12 tháng mà không chủ ý là mức nên đi khám. Bà Tám đã sụt 6% chỉ trong 5 tháng.
- Xem nhịp sụt mỗi tháng: 0,4 · 0,6 · 0,7 · 0,7 · 0,6 kg. Sụt đều, không phải một lần nhảy do sai số.
- BMI để tham khảo: 1,50 × 1,50 = 2,25; tháng Một 50 : 2,25 ≈ 22,2; tháng Sáu 47 : 2,25 ≈ 20,9.
Nếu chỉ nhìn BMI, 20,9 vẫn nằm trong khoảng 18,5 đến dưới 23 nên dễ bị bỏ qua. Nhìn phần trăm thay đổi thì thấy ngay cần đưa bà đi khám. Đây là lý do với người cao tuổi, cột "thay đổi so với lần trước" trong sổ quan trọng hơn cột BMI.
Cách tính phần trăm áp dụng cho mọi khoảng thời gian: lấy cân ở đầu khoảng làm gốc. Nếu tháng nào quên cân, cứ để trống, đừng điền số ước đoán.
Lịch ghi sổ đơn giản cho người chăm sóc
Không cần đo nhiều thứ. Bảng dưới đây là một lịch gọn mà nhiều gia đình duy trì được lâu.
| Việc | Bao lâu một lần | Ghi gì |
|---|---|---|
| Cân nặng | Mỗi tuần hoặc hai tuần, cùng buổi sáng | Số cân, đồ đang mặc, có ai đỡ không |
| Phần trăm thay đổi | Mỗi tháng | So với cân của ba tháng và sáu tháng trước |
| Vòng bắp chân | Mỗi tháng | Chân nào, đo ở chỗ to nhất, ngồi hay nằm |
| Chuyện ăn uống | Ghi khi thấy thay đổi | Bỏ bữa, ăn chậm, nhai nuốt khó, chê món quen |
| Đi đứng | Ghi khi thấy thay đổi | Đứng dậy khó hơn, đi chậm hơn, vịn nhiều hơn, có té ngã |
| Phù chân | Ghi khi thấy | Ấn vào mắt cá chân có lõm không, một hay hai bên |
Hai hàng cuối không phải số đo, nhưng chúng giúp bác sĩ hiểu con số. Một cuốn sổ nhỏ để cạnh cân, mỗi lần một dòng, là đủ. Khi đi khám, mang cả cuốn sổ theo.
Nếu nhiều anh chị em thay nhau chăm cha mẹ, thống nhất một cách cân và một cuốn sổ chung. Hai người cân hai cái cân khác nhau, ghi hai nơi khác nhau, thì không ai thấy được xu hướng.
Khi cha mẹ không đứng thẳng được: chiều cao và vòng bắp chân
Người cao tuổi còng lưng, đau gối hoặc ngồi xe lăn thì đo chiều cao đứng không còn chính xác. Đừng cố bắt cha mẹ đứng thẳng sát tường. Với việc theo dõi tại nhà, có thể dùng chiều cao đo lần gần nhất khi cha mẹ còn đứng thẳng, ghi rõ năm đo. Nhân viên y tế có những cách ước tính chiều cao khác, như đo sải tay hoặc đo chiều cao đầu gối, và sẽ dùng khi cần tính chính xác.
Vì chiều cao khó đo, BMI ở người cao tuổi kém tin cậy hơn người trẻ. Đó thêm một lý do để dựa vào phần trăm thay đổi cân nặng, vốn không cần chiều cao.
Vòng bắp chân là số đo nhiều nơi dùng để theo dõi khối cơ ở người cao tuổi. Cách đo: cha mẹ ngồi trên ghế, bàn chân đặt phẳng trên sàn, gối gập vuông góc; quấn thước dây quanh chỗ to nhất của bắp chân, thước nằm ngang, sát da nhưng không lún. Đo cùng một chân mỗi lần, đo hai lần lấy trung bình. Nhân viên y tế có ngưỡng riêng để đọc số đo này; ở nhà, điều có ích là xem nó có giảm dần qua các tháng không.
Nếu chân đang phù, vòng bắp chân sẽ to hơn và che mất phần cơ giảm đi. Khi đó ghi chú "chân phù" bên cạnh số đo.
Giới hạn của số đo tại nhà
Phù có thể che sụt cân. Người có bệnh tim, thận hoặc đang dùng một số thuốc có thể giữ nước, làm cân đứng yên hoặc tăng trong khi cơ và mỡ đang mất. Phù chân đi kèm cân tăng nhanh cần báo bác sĩ.
Đồ mặc và giờ cân làm số lệch. Áo khoác dày, cân sau bữa trưa, cân trước khi đi vệ sinh đều cộng thêm vài trăm gam tới hơn một ký.
Cân gia đình có sai số. Cân rẻ có thể lệch vài trăm gam giữa các lần. Nên so trên cùng một cái cân, cùng một chỗ đặt.
Một lần cân không nói lên gì. Cần ít nhất vài lần cân cách nhau để thấy xu hướng. Một con số thấp bất thường nên cân lại hôm sau.
Số đo không thay được việc khám. Sổ ghi giúp phát hiện sớm và giúp bác sĩ, nhưng không trả lời được vì sao cân thay đổi.
Cân điện tử đo mỡ không phù hợp với mọi người. Người có máy tạo nhịp tim hoặc thiết bị y tế cấy ghép nên hỏi bác sĩ trước khi dùng chế độ đo bằng điện trở. Với mục đích theo dõi ở nhà, chỉ cần số cân nặng; tắt hoặc bỏ qua các chỉ số mỡ, cơ trên màn hình.
Khi nào nên đưa cha mẹ đi khám
Nên đưa đi khám khi: sụt cân không chủ ý, nhất là khi tính ra khoảng 5% trong vòng 6 đến 12 tháng hoặc nhanh hơn; ăn kém kéo dài, nhai nuốt khó, hay sặc; vòng bắp chân giảm dần kèm đi đứng yếu đi; có té ngã; phù chân mới xuất hiện hoặc cân tăng nhanh trong vài ngày; cha mẹ buồn bã, ít nói, mất hứng thú với những việc trước đây thích.
Mang theo sổ ghi, danh sách thuốc đang dùng và ghi chú về chuyện ăn uống, đi đứng. Câu hỏi nên hỏi: "Cân giảm như thế này có cần kiểm tra thêm không?", "Thuốc đang dùng có ảnh hưởng tới ăn uống hay cân nặng không?", "Gia đình nên theo dõi thêm gì và bao lâu một lần?". Nếu cần tính nhu cầu ăn uống riêng, hỏi bác sĩ về việc gặp chuyên gia dinh dưỡng.
Tình huống giả định: ông Lực 81 tuổi, cân đều quanh 58 kg suốt năm, ba tháng gần đây xuống 56 kg. Con gái tính: 2 : 58 ≈ 3,4%. Chưa tới mốc 5%, nhưng xảy ra chỉ trong ba tháng và ông bắt đầu bỏ bữa sáng. Gia đình không chờ thêm mà đưa ông đi khám, mang theo sổ. Con số không phải để chẩn đoán, mà để cuộc trò chuyện với bác sĩ bắt đầu từ thông tin rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên cân cho cha mẹ cao tuổi một lần?
Mỗi tuần hoặc hai tuần một lần, cùng buổi sáng, cùng bộ đồ, cùng cái cân là đủ cho theo dõi chung. Cân dày hơn không giúp gì nhiều mà dễ thành áp lực cho người được cân.
Tính phần trăm sụt cân thế nào?
Lấy cân ban đầu trừ cân hiện tại, chia cho cân ban đầu rồi nhân 100. Ví dụ từ 50 kg xuống 47 kg: 3 chia 50 nhân 100 bằng 6%. Luôn lấy cân ở đầu khoảng thời gian làm gốc.
Sụt bao nhiêu thì nên đưa đi khám?
Nhiều tài liệu y khoa coi sụt khoảng 5% cân nặng trong 6 đến 12 tháng mà không chủ ý là mức nên đi khám. Sụt nhanh hơn, hoặc sụt kèm ăn kém, té ngã, mệt nhiều thì nên đi sớm, không chờ đủ mốc.
Cha mẹ không đứng lên cân được thì làm sao?
Đừng cố, và đừng bế lên cân rồi trừ. Nhờ cơ sở y tế cân bằng cân ghế hoặc cân giường khi đi khám, ghi số đó vào sổ. Vài tháng có một số đúng vẫn hữu ích hơn số sai mỗi tuần.
BMI có dùng được cho người cao tuổi không?
Dùng được để tham khảo, nhưng kém tin cậy hơn ở người trẻ vì chiều cao khó đo chính xác và khối cơ đã giảm. Với theo dõi tại nhà, phần trăm thay đổi cân nặng cho thông tin rõ hơn.
Chân phù có làm sai cân không?
Có. Nước giữ lại làm cân đứng yên hoặc tăng, có thể che mất phần cơ và mỡ đang mất. Phù mới xuất hiện hoặc cân tăng nhanh trong vài ngày cần báo bác sĩ.