Tỷ lệ mỡ cơ thể là phần trăm cân nặng do mô mỡ chiếm. Lấy cân nặng nhân với tỷ lệ mỡ là ra số kg mỡ; phần còn lại là khối không mỡ, gồm cơ, xương, nước, nội tạng và các mô khác. Ví dụ một người nặng 60 kg có tỷ lệ mỡ 30% thì mang khoảng 18 kg mỡ và 42 kg khối không mỡ.
Con số này cho biết cân nặng được tạo thành từ gì, điều mà riêng chiếc cân và chỉ số BMI không nói được. Nhưng tỷ lệ mỡ luôn là một phép ước tính: mọi cách đo ngoài phòng thí nghiệm đều suy ra mỡ gián tiếp, nên đọc nó như một khoảng, so sánh trên cùng một máy và cùng điều kiện, chứ đừng coi một lần đo là sự thật tuyệt đối.
Tỷ lệ mỡ cơ thể đo cái gì
Cơ thể người lớn có thể chia làm hai phần cho dễ hiểu. Phần thứ nhất là khối mỡ, tức toàn bộ mỡ nằm dưới da, quanh nội tạng, trong cơ và trong tuỷ xương. Phần thứ hai là khối không mỡ, gồm mọi thứ còn lại: cơ xương, cơ tim, nội tạng, xương, máu, nước trong và ngoài tế bào. Tỷ lệ mỡ là khối mỡ chia cho tổng cân nặng, nhân 100.
Mỡ không phải thứ thừa cần xoá sạch. Một phần mỡ được gọi là mỡ thiết yếu: nó có mặt trong màng tế bào, não, tuỷ xương, quanh dây thần kinh và tham gia điều hoà nội tiết. Phần còn lại là mỡ dự trữ, kho năng lượng của cơ thể, đồng thời đệm và giữ ấm cho nội tạng. Ở nữ giới, lượng mỡ thiết yếu cao hơn nam vì liên quan tới chức năng sinh sản, nên cùng một mức sức khoẻ thì tỷ lệ mỡ của nữ thường cao hơn của nam vài điểm phần trăm.
Vì vậy khi nói "giảm mỡ" hay "mỡ cao", người trong nghề luôn hỏi lại: mỡ ở đâu, đo bằng gì, so với ai cùng giới và cùng lứa tuổi. Một con số phần trăm đứng một mình chưa đủ để kết luận điều gì về sức khoẻ.
Công thức quy ra kg mỡ và khối không mỡ
Hai phép tính dưới đây dùng được với bất kỳ thiết bị nào trả về tỷ lệ mỡ. Viết tỷ lệ mỡ dưới dạng số thập phân (30% là 0,30) rồi nhân với cân nặng.
| Đại lượng | Công thức | Ví dụ: chị Lan 60 kg, mỡ 30% |
|---|---|---|
| Khối mỡ (kg) | Cân nặng × tỷ lệ mỡ | 60 × 0,30 = 18 kg |
| Khối không mỡ (kg) | Cân nặng − khối mỡ | 60 − 18 = 42 kg |
| Tỷ lệ không mỡ (%) | 100 − tỷ lệ mỡ | 100 − 30 = 70% |
| Kiểm tra lại | Khối không mỡ ÷ cân nặng | 42 ÷ 60 = 0,70 (khớp 70%) |
Bước kiểm tra lại ở dòng cuối nên làm thành thói quen. Nhiều người nhân nhầm 60 với 30 thay vì 0,30 rồi ra con số vô lý; chia ngược khối không mỡ cho cân nặng là cách bắt lỗi nhanh nhất. Khi ghi sổ, nên ghi cả ba con số: cân nặng, kg mỡ, kg không mỡ. Chỉ ghi phần trăm sẽ làm bạn khó thấy thay đổi thật sự nằm ở phần nào của cơ thể.
Ví dụ tính tay: so hai lần đo cách nhau ba tháng
Giả sử chị Lan đo lần đầu nặng 60 kg, máy báo mỡ 30%. Ba tháng sau đo lại cùng máy, cùng giờ buổi sáng, chị nặng 59 kg, máy báo 28%. Tính từng bước như sau.
Lần một: khối mỡ 60 × 0,30 = 18 kg; khối không mỡ 60 − 18 = 42 kg. Lần hai: khối mỡ 59 × 0,28 = 16,52 kg; khối không mỡ 59 − 16,52 = 42,48 kg. Chênh lệch: cân nặng giảm 1 kg, khối mỡ giảm 1,48 kg, khối không mỡ tăng 0,48 kg.
Đọc vội thì có vẻ chị Lan vừa mất gần 1,5 kg mỡ vừa thêm gần nửa ký cơ. Đọc cẩn thận hơn, hai điểm phần trăm chênh lệch nằm trong vùng dao động thường gặp của cân gia đình, chỉ một cốc nước hay một bữa tối mặn hơn cũng có thể đẩy con số lên xuống cỡ đó. Kết luận hợp lý là: cân nặng có giảm nhẹ, xu hướng mỡ có thể đang đi xuống, cần thêm vài lần đo nữa mới nói chắc. Cách đọc này giúp bạn không vui quá sớm và cũng không thất vọng vô cớ khi lần sau con số nhích ngược lại.
Tỷ lệ mỡ nói được gì mà cân nặng không nói được
Hai người cùng cân, khác thành phần. Một người 70 kg với 15% mỡ mang 10,5 kg mỡ; một người 70 kg với 30% mỡ mang 21 kg mỡ. Cân và BMI của họ giống hệt nhau, nhưng thành phần cơ thể chênh gấp đôi.
Cân đứng yên nhưng thành phần thay đổi. Người mới bắt đầu vận động sức bền có thể giữ nguyên cân nặng trong khi mỡ giảm và khối không mỡ tăng. Chỉ nhìn cân sẽ tưởng không có gì xảy ra.
Cân giảm nhưng phần giảm không phải mỡ. Sụt cân nhanh trong vài ngày thường là nước và glycogen. Nếu tỷ lệ mỡ không đổi hoặc tăng nhẹ trong khi cân giảm, có thể phần mất đi gồm cả khối không mỡ.
Người lớn tuổi giữ cân nhưng mất cơ. Theo năm tháng, khối cơ có xu hướng giảm và mỡ chiếm chỗ. Cân nặng có thể như cũ mười năm liền, trong khi tỷ lệ mỡ đã tăng dần.
Đọc kết quả: vì sao không có một bảng ngưỡng chung
Khác với BMI, tỷ lệ mỡ cơ thể chưa có một bộ ngưỡng được dùng thống nhất toàn cầu. Mỗi phương pháp đo, mỗi nhà sản xuất, mỗi tài liệu tham khảo dùng một bảng riêng, và các bảng này lệch nhau. Thay vì nhớ con số, hãy nắm các nguyên tắc đọc sau.
| Yếu tố | Ảnh hưởng tới cách đọc |
|---|---|
| Giới tính | Nữ có mỡ thiết yếu nhiều hơn, nên vùng tham chiếu của nữ cao hơn nam vài điểm phần trăm |
| Tuổi | Bảng tham chiếu cho người lớn tuổi thường cho phép tỷ lệ mỡ cao hơn người trẻ |
| Phương pháp đo | Cân trở kháng, kẹp nếp da, công thức thước dây cho kết quả lệch nhau; chỉ so với bảng của đúng phương pháp đó |
| Thiết bị | Hai chiếc cân khác loại có thể chênh nhau vài điểm phần trăm với cùng một người |
| Thời điểm đo | Sau tập, sau ăn, sau uống nhiều nước, con số dịch chuyển |
Nguyên tắc thực dụng: dùng bảng tham chiếu đi kèm đúng thiết bị hoặc đúng phương pháp bạn đang dùng, đọc theo vùng chứ không đọc theo một điểm cắt, và quan tâm xu hướng nhiều tháng hơn là một lần đo. Nếu thấy bảng nào đưa ra ngưỡng chính xác tới số lẻ cho mọi người, hãy coi đó là tham khảo của riêng nơi đưa ra bảng.
Giới hạn và sai số cần biết
Cách đo được coi là chuẩn tham chiếu trong nghiên cứu đều cần thiết bị chuyên dụng và người vận hành được đào tạo. Mọi cách đo tại nhà hay ở phòng tập đều suy ra khối mỡ từ một đại lượng khác: điện trở của cơ thể, độ dày nếp da, chu vi vòng eo, chỉ số BMI. Mỗi bước suy ra lại cộng thêm sai số.
Sai số lớn nhất thường không nằm ở máy mà ở điều kiện đo. Thiếu nước, vừa tập xong, chân tay lạnh, vừa ăn no đều làm kết quả lệch. Vì thế bạn nên chọn một khung giờ cố định, ví dụ sáng sớm sau khi đi vệ sinh, chưa ăn uống, mặc đồ nhẹ, rồi lặp lại đúng như vậy mỗi lần.
Một điểm hay bị bỏ qua: tỷ lệ mỡ không cho biết mỡ nằm ở đâu. Hai người cùng 28% mỡ, một người mỡ dồn ở bụng, một người mỡ phân bố đều ở đùi và hông, ý nghĩa sức khoẻ có thể khác nhau. Đó là lý do nhân viên y tế thường xem tỷ lệ mỡ cùng vòng eo và các chỉ số khác, không xem riêng lẻ.
Ba tình huống giả định và cách đọc
Anh Dũng, 34 tuổi, nhân viên văn phòng. Cân 68 kg, cao 1,70 m, BMI khoảng 23,5. Cân ở phòng tập báo mỡ 27%, tức khoảng 18,4 kg mỡ và 49,6 kg khối không mỡ. BMI nằm gần ngưỡng thường dùng cho người châu Á nhưng tỷ lệ mỡ khá cao so với bảng đi kèm máy. Cách đọc hợp lý: thành phần cơ thể nghiêng về mỡ hơn mức cân nặng gợi ý, nên đo thêm vòng eo và hỏi nhân viên y tế ở lần khám định kỳ.
Chị Thảo, 29 tuổi, chạy bộ đều đặn. Ba tháng liền cân không nhúc nhích ở 54 kg, nhưng tỷ lệ mỡ đi từ 29% xuống 26%. Quy ra kg: từ 15,66 kg mỡ xuống 14,04 kg, khối không mỡ từ 38,34 kg lên 39,96 kg. Nếu đo cùng điều kiện qua nhiều lần, xu hướng này cho thấy thay đổi nằm ở thành phần chứ không ở cân nặng.
Bác Tư, 67 tuổi. Mười năm cân vẫn 62 kg, nhưng con số mỡ trên cân gia đình tăng dần và bác thấy leo cầu thang mỏi hơn. Đây là tình huống nên hỏi bác sĩ về khối cơ và sức cơ, vì giữ cân không có nghĩa là giữ được cơ.
Khi nào nên hỏi nhân viên y tế
Tỷ lệ mỡ là thông tin tham khảo, không dùng để tự chẩn đoán. Những tình huống sau đáng mang số liệu tới hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng:
- Cân nặng hoặc tỷ lệ mỡ thay đổi nhanh trong vài tuần mà bạn không thay đổi gì trong ăn uống, vận động.
- Sụt cân không rõ lý do, kèm mệt mỏi, chán ăn hoặc thay đổi sức khoẻ khác.
- Bạn thấy mình bị cuốn vào con số, cân đo nhiều lần mỗi ngày, lo âu hoặc nhịn ăn vì kết quả; khi đó nên tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
- Bạn có bệnh nền hoặc đang theo dõi điều trị và muốn biết chỉ số nào phù hợp với tình trạng của mình.
Khi đi khám, mang theo sổ ghi gồm ngày đo, giờ đo, cân nặng, tỷ lệ mỡ, kg mỡ và tên loại thiết bị. Câu nên hỏi: "Với tình trạng của mình thì nên theo dõi chỉ số nào, bao lâu đo một lần, và thay đổi bao nhiêu thì cần quay lại?"
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ mỡ cơ thể khác BMI ở chỗ nào?
BMI chỉ dùng cân nặng và chiều cao nên không phân biệt được mỡ và cơ. Tỷ lệ mỡ tách cân nặng thành khối mỡ và khối không mỡ, vì vậy nói được nhiều hơn về thành phần cơ thể, đổi lại khó đo chính xác hơn BMI.
Muốn biết mình có bao nhiêu kg mỡ thì tính thế nào?
Lấy cân nặng nhân với tỷ lệ mỡ viết dưới dạng số thập phân. Người nặng 70 kg có tỷ lệ mỡ 25% mang khoảng 70 nhân 0,25 bằng 17,5 kg mỡ, phần còn lại 52,5 kg là khối không mỡ.
Tỷ lệ mỡ bằng không có tốt không?
Không. Cơ thể luôn cần một lượng mỡ thiết yếu cho não, dây thần kinh, màng tế bào và nội tiết. Mỡ xuống quá thấp có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ, nên mục tiêu không bao giờ là xoá sạch mỡ.
Vì sao tỷ lệ mỡ của nữ thường cao hơn nam?
Nữ giới có lượng mỡ thiết yếu nhiều hơn vì liên quan tới chức năng sinh sản và nội tiết. Do đó các bảng tham chiếu luôn tách riêng nam và nữ, và so sánh trực tiếp con số của hai giới là không hợp lý.
Một tuần đo tỷ lệ mỡ mấy lần là đủ?
Với mục đích theo dõi, đo mỗi tuần một lần hoặc vài tuần một lần trong cùng điều kiện là đủ. Đo nhiều lần mỗi ngày chỉ thu về dao động của nước trong cơ thể, dễ gây lo lắng mà không thêm thông tin.
Con số tỷ lệ mỡ trên cân ở nhà có tin được không?
Tin được ở mức xu hướng nếu bạn đo cùng một cân, cùng giờ, cùng điều kiện. Giá trị tuyệt đối có thể lệch vài điểm phần trăm so với phương pháp chuẩn, nên đừng so con số của cân nhà với kết quả đo ở nơi khác.